Kanten Filosofia: Ezagutza, Judizioak eta Etika

Ezagutza Zientifikoa eta Judizio Motak

Kantek zientziak nola funtzionatzen zuen eta metafisika zientzia bat izan zitekeen aztertu nahi izan zuen. Horretarako, zientziak bi motatan sailkatu zituen:

• Zientzia formalak: Metodo deduktiboa erabiltzen dute (adibidez, "gizaki guztiak hilkorrak dira"), unibertsalak eta beharrezkoak dira, baina ez dute egia berririk sortzen. Logika eta matematika dira adibide.
• Zientzia enpirikoak: Metodo hipotetiko-deduktiboa erabiltzen dute, esperientzian oinarritzen dira eta egia berriak aurkitzen dituzte. Biologia da adibide.

Judizioak, berriz, bi motatakoak izan daitezke:

• A priori analitikoak: Esaldi batean bertan egia esaten da, subjektuaren kontzeptuan predikatua dagoeneko badagoelako. Adibidez: "Triangelu guztiek hiru alde dituzte."
• A posteriori sintetikoak: Egiak esaten dituzte, baina esperientzia behar da aurretik egiaztatzeko. Adibidez: "Eguzkiak berotu egiten du."

Posible al dira judizio a priori sintetikoak? Hauek informazio berria ematen dute eta, aldi berean, unibertsalak eta beharrezkoak dira.

Estetika Traszendentala: Fenomenoak eta Sentsibilitatea

Judizio a priori sintetikoak egiteko gai garen galdetzeko, sentsibilitatea aztertu behar dugu:

• Sentsibilitatea: Zentzumenen bidez jasotzen dugun informazioa ulertzeko eta antolatzeko gaitasuna da. Gure garunak informazio hori espazio eta denbora batean kokatzen du.

Giza ezagutza mugatua da, eta bi kontzeptu nagusi bereizten ditu Kantek:

• Fenomenoak: Guk jasotzen dugun informazioa da, gure sentsibilitateak eta adimenak moldatuta. Hau da, objektiboki hautematen duguna.
• Noumenoak: Gauzak berez nolakoak diren, gure ezagutza-ahalmenetatik haratago.

Kantek dio judizio sintetiko a priori-ak matematikan posible direla.

Dialektika Traszendentala: Metafisika Ez da Zientzia

Ezagutzaren prozesuan, sentsibilitatearen eta adimenaren arteko harremana funtsezkoa da:

• Fenomenoa: Sentsibilitatearen emaitza da. Fenomeno horri kategoriak aplikatzen zaizkionean, ezagutzaren objektua sortzen da.
• Arrazoia: Ezagutza-ahalmen gorena da, adimenetik datozen judizioak lotu eta orokortu egiten ditu.

Metafisika zientzia den galdetuta, Kantek argi du:

• Ez, esperientziaren mugak gainditzen dituelako. Metafisikak noumenoak aztertu nahi ditu, baina hauek gure ezagutza-ahalmenetatik kanpo daude.
• Noumenoak (arima, mundua, Jainkoa) ezin dira modu zehatz eta zientifiko batean aztertu.

Arrazoiaren erabilerak bi motatakoak izan daitezke:

• Erabilera teorikoa: Zientziaren mugak ezin ditu gainditu, fenomenoen mundura mugatuta dago.
• Erabilera praktikoa: Moraltasuna eta etika aztertzen ditu, eta horretan du bere balio nagusia.

Formalismo Etikoa eta Etika Materiala

Kanten etikaren oinarria moralitatea borondatean dago. Ekintzak bi motatakoak izan daitezke:

• Maxima: Ekintza bakoitzaren printzipio pertsonala da (norberak erabakitzen du nola jokatu). Maxima hauek ezin dira orokortu.
• Agindua: Printzipio unibertsala da, hau da, denek bete beharreko araua.

Etika Deontologikoa: Agindu Kategorikoa

Kanten etika bost puntutan bana daiteke, baina bi ideia nagusitan laburbiltzen dira:

1. Borondate onaren garrantzia: Ekintza baten balio morala ez dago bere ondorioetan, baizik eta ekintza hori gidatzen duen borondatean. Gure ekintza guztiak borondate onarekin gidatu behar ditugu, eta egiten ditugun ekintza horiek lege unibertsal bilakatu beharko genituzke. Hau da, maxima agindu bihurtzea.
2. Gizakia helburu gisa: Gure inguruko pertsonak ezin ditugu inoiz erabili helburu bat lortzeko bitarteko gisa; beti helburu gisa tratatu behar ditugu.