Joaquín Costaren Berrezarkuntzaren Kritika: Oligarkia eta Kazikismoa

Joaquín Costaren Berrezarkuntzaren Kritikaren Azterketa

Testu hau iturri historiko-politiko garaikide bat da, lehen mailakoa. Publikoa da, 1901ean argitaratua, Berrezarkuntzaren sistema politikoa kritikatzeko helburuarekin. Egilea Joaquín Costa da, eta hartzailea herritarrok.

Testuaren Azterketa eta Ulermena

Testua entsegu politiko bat da, Berrezarkuntzak eta 1876ko Konstituzioak ezarritako sistema politikoaren ustelkeria salatzeko idatzia. Gobernu mota nola antolatuta zegoen azaltzen du Costak.

Costaren arabera, sistema horren hiru osagai nagusiak hauek ziren:

• Oligarkak: Garrantzitsuenak ziren eta hiriburuan bizi ziren.
• Kazikeak (edo jauntxoak): Hainbat gradutan banatuta, lurralde osoan sakabanatuta zeuden.
• Gobernadore zibilak: Aurrekoei laguntzen zieten.

Oligarkak eta kazikeak klase agintaria osatzen zuten eta alderdi politikoetan banatuta zeuden. Costaren iritziz, haien helburu bakarra erakunde guztiak beren menpe jartzea zen, zergak biltzeko eta boterea mantentzeko. Azkenik, talde horiek guztiek hauteskunde sistema faltsifikatzen zuten boterea eskuratzeko.

Testuinguru Historikoa: Berrezarkuntza

Testua Maria Kristinaren erregeordetzan kokatzen da (1885-1902). Garai hartan, El Pardoko Ituna (1885) indarrean zegoen. Itun horren bidez, gobernuari egonkortasuna emateko, bi alderdi dinastiko burges indartsuenek —kontserbadoreek eta liberalek— boterea txandakatzen zuten. Horrela, errepublikanoak, karlistak eta langile-alderdiak politikaren kanpo geratzen ziren, eta militarrek estatu-kolpeak egiteari uzten zioten.

Baina txandakatze hori gauzatzeko, hauteskunde sistema kutsatuta egon behar zen. Horixe zen agintarien lana: haiek edo erregeak aukeratutako pertsona hauteskundeetan hautatua izan zedin ziurtatzea. Sufragioaren ustelkeria lortzeko, lehen aipatutako pertsonaiak ezinbestekoak ziren:

• Oligarkak: Nazio mailako politikari profesionalak ziren, eta kazikeen laguntza behar zuten hautatuak izateko.
• Kazikeak: Ez ziren guztiak berdinak, baina nazio osoan hedatuta zeuden Madrilen bizi ziren oligarken nahiak betetzeko. Hori Guardia Zibilaren bitartez edo pucherazoa erabiliz lortzen zuten.
• Gobernadore zibilak: Probintzia bakoitzaren buru ziren, eta abusu horien aurka ez zuten ezer egiten, sistema horren parte baitziren. Haien betebeharren artean, erregeak aukeratutako hautagaiak zerrendetan (laukitxoetan) sartu behar zituzten, herriek hautatu zitzaten.

Espainian bi errealitate ezberdin zeuden:

• Errealitate faltsua: Monarkia parlamentarioa, 1876ko Konstituzioa eta hauteskundeak.
• Errealitate egiazkoa: Kazikismoa eta ustelkeria.

Ondorioa: Sistemaren Amaiera

Sistema hau indarrean egon zen 1923ra arte, Miguel Primo de Riverak estatu-kolpe bat eman eta ustelkeria politikoarekin amaitu zuenean.