II. Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian (1931-1939)
II. Errepublika Euskal Herrian (1931-1936)
Euskal Autonomia Estatutuaren Bila
1931ko udal hauteskundeetan, Hego Euskal Herrian EAJ eta Karlistak nagusitu ziren. II. Errepublikak autonomia estatutu bat lortzeko aukera eskaini zuen, eta EAJ behin-behineko gobernuarekin elkarrizketetan hasi zen. Jose Antonio Agirre, Getxoko alkatea, ekimenaren buru izan zen.
1931ko maiatzean, Eusko Ikaskuntzak batzorde bat eratu zuen Euskal Autonomia Estatutuaren proiektua idazteko. Hasierako proiektua aldatu egin zen, eta sozialistek eta errepublikanoek eragozpenak jarri zizkioten eliza eta estatuaren arteko harremanei buruz.
1931ko ekainean, Lizarrako euskal udal biltzarrak estatutu proiektua onartu zuen (Lizarrako Estatutua). 1932ko ekainean, udalek proiektu berri bat aurkeztu zuten, konstituzioarekin bat ez zetozen puntuak kenduta. Nafarroak atzera egin zuenez, estatutua EAErako bakarrik idazten hasi ziren.
Herri erreferendumean onartu ondoren, proiektua Espainiako Gorteetan aurkeztu zen 1933ko abenduan. Eskuindarrek gehiengoa zuten Gorteetan, eta prozesua atzeratu egin zen. Fronte Popularrak 1936ko hauteskundeak irabazi ondoren, negoziazioak berriro hasi ziren.
Gerra Zibila eta Euskal Estatutua (1936-1937)
Gerra Zibila Euskal Herrian (1936-1939)
Elgetako Estatutua eta Lehen Eusko Jaurlaritza
1936ko uztailean, eskuindarrek altxamendu militarra egin zuten Marokon. Espainia bitan banatu zen eta Gerra Zibila hasi zen. Euskal Herria ere zatituta geratu zen: Araba eta Nafarroa nazionalen eskuetan, eta Bizkaia eta Gipuzkoa errepublikanoenetan.
Gipuzkoak erasoak jasotzen zituen bitartean, autonomia estatutuaren negoziazioak bizkortu ziren. 1936ko urrian, Gorteek Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabarako estatutua onartu zuten (Elgetako Estatutua). Urriaren 7an, Eusko Jaurlaritza eratu zen, Jose Antonio Agirre buru zela.
Eusko Jaurlaritzak bere txanpona, polizia eta armada sortu zituen, baina bere eragina Bizkaira mugatu zen. Azaroan, Legutianoko kontraerasoa egin zuten Gasteiz hartzeko, baina porrot egin zuten.
Iparraldeko Frontea eta Gerraren Amaiera
Iparraldeko Kanpaina (1937)
Francok ezin izan zuen Madril hartu eta iparraldeko frontera eraman zuen gerra. 1937ko martxoan hasi ziren erasoak. Nazionalek Otxandio, Durango eta Gernika hartu eta Bilbo konkistatu zuten. Eusko armada Kantabriara erretiratu zen eta Eusko Jaurlaritza Bartzelonan babestu zen.
Eusko armadako batailoi batzuk Santoñan errenditu ziren, eta gerra Euskal Herrian amaitu zen. Beste batzuek Asturiasen borrokatu zuten, baina iparraldeko frontea erori egin zen.
Gerraren Azken Etapa (1937-1939)
Iparraldeko frontea desagertuta, nazionalek Mediterraneora iritsi eta errepublikanoen lurraldea zatitu nahi zuten. 1938ko apirilean lortu zuten, Castellora iristean. Errepublikanoek Ebroko haranean kontraerasoa egin zuten, baina Katalunia nazionalen eskuetan erori zen 1939ko otsailean.
Madrilgo Defentsa Batzarrak errendizioa agindu zuen eta nazionalek Madril hartu zuten 1939ko apirilaren 1ean, Gerra Zibila amaituz.
Gerraren Ondorioak
Gerra Zibilak galera demografiko (milioi bat biztanle) eta ekonomiko handiak eragin zituen. Francoren garaipenak sistema demokratikoa desegin eta erregimen autoritarioa ezarri zuen. Herri hizkuntzak debekatu ziren, ideologia katoliko eta frankista inposatu zen, eta intelektual eta politikari asko erbesteratu ziren.