II Errepublika: Euskal Alderdiaren Aldarrikapena
II Errepublikaren aldarrikapena autonomia gogoa berpiztu zuen. 1936an Fronte Popularrak bere programan aldarrikapen nazionalistak jaso zituzten. 1936ko altxamenduan, Estatutua onartu zen EAJren laguntza lortzeko. 1936ko urriaren hasieran Eusko Jaurlaritza ailegatu zen, Jose Antonio Agirre lehendakaria zen.
Frankisten oso zapalketa gogorra egon zen euskal probintzietan, hala nola, epaiketak, fusilamenduak, euskal kulturen debekua, etab. Ondorioz erbestera joan ziren euskal abertzaleek, komunistak edo sozialistek. Iparralde eta Frantziara.
EAJk Baionako Euskadiko kontsulatuaren inguruan elkartu ziren euskal erbesteratu guztiak. Agirrek Espainian zeudenekin koordinatzen saiatu zen baina erregimen frankista finkatzen zen bitartean zailagoa zen. Erbesteko oposizio talde ezberdinen arteko harreman zailak eragina izan zuten Euskal Fronte sendo bat osatzeko momentuan
EAJ euskal alderdietako oposizio talde nagusia zen. Hala ere, Francoren errepresio gogorrak lan politiko sindikala oztopatu zuen.
Erbesteko eta barneko oposizioak itxaropena berreskuratu zuten, aliatuek irabazi ezkero. Francoren erregimena kendu eta Errepublika berrezarriz estatutua berreskuratu zuten. Eusko Jaurlaritzak erbestetik aliatuei lagundu zuten Batallon Gernika. Honen helburu nagusia zen, erregimen frankistaren finkapena oztopatu eta erregimen demokratikoa berrezarri.
Alderdi guztiak bat egin zuten Frankismoari aurre egiteko eta lortu egin zuten. 1946an Franko isolatuta, oposizioak batasuna berreskuratuta nazioarteko egoera aldekoa zenez, ekintza garrantzitsuak egin ziren. Hala nola, liburuxkak banatu, pintadak, ikurrinak jarri…, baina ospetsuena Molaren monumentuaren lehertasuna izan zen.
1947tik aurrera Gerra Hotzaren giroa zabaldu zen eta nazioarteko interbentzioa gero eta urrungao zegoen. Azkenik, 1953an, Vatikanoarekin konkordatua eta AEBrekin hitzarmena egin ziren.
Elizaren eta parlamentoaren arteko harremanarekin hasten da. Eliza erregimen frankistaren oinarria zen. Estatua eta eliza banaezinak ziren, eta beraz, estatu konfesionala zen. Altxamendua babestu izan behar zuten errepublikaren laikotasunaren beldurrez. Diktadoreari babes morala eta legitimizazioa eman zioten.
60.hamarkadatik aurrera aldaketa sakonak egon ziren. Vatikanoko II kontziboaren eragina 1965an. Kontzibo honek, eliza jarrera irekiagoaren alde zegoen, eta ere gizarteaz gehiago arduratuko beharko zen. Apaizak hainbat gauza zuten berengan, adibidez; protestak diktadura zapaltzailearen kontra egotea, edo langile eta ikasleen protestetan parte hartzea, edo hirugarren bat, elizetan bilerak egitea baimentzea.
EHko apaizak belaunaldi berria zen, Euskal Herrian izaera kulturala eskubideak aldarrikatu zuten eta batzuk ETArekin elkarlanean aritu ziren.
Giro honetan Antonio Añoveros, askatasunaren eta EHren eskubideen alde egiteko prest zegoen. Ere EHk bere izaera identitatea mantentzeko eskubidea aladarrikatu zen.
1971an erregimen frankistari bere izendapena txarto atera zen. Carrero Blancoren atentatua gertatu eta 2 hilabetera sermoia egin zen. Arias Navarro gobernuburua gutzainaren desorriratza prestatu zuen, baina onek uko egingo zuen bakarrik Aita Santuak eskatu ezkero.
Francok, elizaren harremanak arriskuan ikusiz gero egoera lasaitu zuen. Apaizen aurkako errepresioa hasi zen, 8 urtetan 100 abade baino gehiago zeuden eta gehienak euskaldunak.
70. hamarkadaren hasieran Elizaren hierarkiaren zati bat erregimenetik urrundu zen, eta 1971an barkamena eskatu zuen erregimenaren hasieran Francoren alde jartzeagatik