Humanismoa eta Literatura Katalana: Bernat Metge, Ausiàs March eta Tirant lo Blanc

Humanismoa

Humanismoa XIV. mendean Italian sortu zen mugimendu intelektuala da, antropozentrismoa onartzen duena, greko-erromatar tradizio klasikoa berreskuratuz. Giza-izaera da gauza guztien neurria. Tradizio klasikoaren berreskurapenak filologia diziplina akademiko gisa berreskuratzea ekarri zuen, eta latinaren eta grekoaren aldeko interesa handitu zen.

Humanismoa Katalunyan

Humanismoa Katalunyan
1315ean, Jaume II.ak Titus Livio-ren lan bat lortu zuen Italian. Gertakari hau Humanismoaren sarrera katalan letretan kontsideratzen da.

Bernat Metge

Bizitza

Bernat Metge XIV. mendeko Bartzelonan bizi izan zen. Kantzelaritzako funtzionarioa izan zen. Joan I.aren agintaldian erregearen idazkari nagusi izatera iritsi zen. Joan I.aren heriotzan parte hartzeagatik, Metge suntsitu eta espetxeratu egin zuten. Espetxean Lo somni idatzi zuen, Martin I. erregi berriaren mesedea berreskuratzeko helburu nagusiarekin.

Obra

Bere prosak katalan literaturak lortutako kalitatea erakusten du. Petrarcaren eraginez, humanismoaren jarrera berria islatzen du, tradizio greko-erromatarra jarraituz eta egia zalantzan jarriz.

Lehen etapa

Bere aro honetako bertsoz idatzitako lanak, Llibre de la Fortuna e Prudència barne, zortziko silabakoak dira. Lehen pertsonan kontatzen da irla imajinario batera egindako bidaia, non hizlariak bizitzan gertatzen dena onartzen ikasten duen, Fortuna Jainkoaren borondatea transmititzen duelako. Sermo lana moralizazio-hitzaldien parodia da.

Bigarren etapa: humanismoa

Italian humanismoak izandako eragina onartzen du. Valter e Griselda Petrarcaren gutun baten itzulpena da, eta Apologia dialogo filosofiko amaitugabea idatzi zuen, italiar autorearen prosa konplexua imitatuz.

Lo somni

Lo somni Bernat Metge-ren obra garrantzitsuena da. Lehen pertsonan idatzita dago, egilearen posizioa legitimatzeko. Iberiar Penintsulan emandako lehen prosa humanistikoaren adibidea da. Lau liburutan banatuta dago: lehenengoan Joan I.aren arima agertzen da; bigarrenean erregeak bere heriotza azkarraren arrazoia azaltzen dio Metgeri; hirugarrenean Orfeo eta Tiresias hitza hartzen dute, Joan I.ari laguntzen diotelarik; laugarrenean, emakumeen goraipamen orokorretik abiatuta, Maria de Luna erreginari, Martin I.aren emazteari, buruzko testua dago.

Ausiàs March

Ausiàs March familia kultu eta kabalerotik dator. Magnanimoak bultzatutako Mediterraneoko kanpainetan parte hartu zuen, baina ez zuen kabalero curialaren profilik izan, Gandiako lurretara erretiratu baitzen. Isabel Martorellekin ezkondu zen.

Obra

Cant espiritual lanean maitasuna erdigunean dago, baina maitasun bizitzaren eta heriotzaren arteko borrokatzat aurkezten da. Maitasunaren maisutzaz gozatzen duen Amador Extrem-ek, emakumeei bost ezizen erabiltzen dizkie: Plena de seny (19 poema), Llir entre cards (35 poema), Amor, amor, oh foll'amor. Pentsamenduaren analisia ere egiten da.

Kantuen egitura

Maitasun eta espiritualtasun gaiei tratamendu berria ematen die, lirika jarraitzailea izanik, zentsura-ren bidez (4+6) silabakoa, laugarren eta hamargarren silabetan azentuak dituena. Bertso dizertsibo hauek lehen elementu batzuk biltzen dituzte, poema-subjektua finkatzeko konparaketaren elementuarekin batera.

Estiloa

Tonu didaktikoa eta argitasuna nagusi dira. Jo erretorikoa eta figura originalak erabiltzen ditu garai hartako poesiarekiko. Erdi Aroko lirikaren klasiko handia da. Pentsamendu-figurak: metafora ("Servin señor qui jamai fou vassall"), konparazioa, antitesia, paradoxa.

Joanot Martorell

Joanot Martorell Gandiara ekarritako nobleziaren erdi-mailako zirkulu batean jaio zen, eta kaballeria-ikuspegian nabarmendu zen. Gerra-letrei buruzko idazkiak idatzi zituen, Vaig a ultrança barne. Aitaren heriotzaren ondoren familiaren arduraz hartu zen, baina azkenean ondasun-hondamendia jasan zuen eta Tirant lo Blanc eleberria sortu zuen. Heroi ez-gizatiarra baina ez-gizakiagoa da protagonista, eta kaballeria-idealaren aurkako desengainua adierazten du.

Tirant-en zabalkundea

Bartzelonan berriz argitaratu zen, arrakasta izan ondoren zazpi urtera. Maitasuna ispilu baten bidez adierazten du.

Tirant-en argumentua

Tirant-en bizitzaren ibilbidea 5 zatitan egituratuta dago, bakoitza leku geografiko desberdin batean kokatuta. Bi gai txandakatzen dira: gerra-gaia eta maitasun-gaia, batez ere desio karnala.

Kaballeria-liburuen eta kaballeria-eleberrien arteko ezberdintasunak

Kaballeria-liburuak: Artu­riar zirkuluko lanak dira, lur exotikoetan gertatzen dira, iraganeko denboran kokatuta. Ekintzak eta prosa sinesgaitzak dira, heroi ibiltari arturiar eredua, eta gaitasun gizatiarretik haratago dauden prosa idatzita.

Kaballeria-eleberria: Espazio geografiko errealak eta argumentu egiazkoa, giza neurriko kaballeroa. Tirant lo Blanc katalanez idatzita dago, prosan, eta indibiduo laiko eta kultua bere pribatutasunean agertzen da. Umoretsua eta ironikoa da, hizkera sinple eta kolokiala erabiliz.

Tirant lo Blanc-en modernitatea

Kaballero-idealaren porrota da gai nagusia; adibidez, Tirant-en gaixotasun bat, bat-batekoa. Martorellek pertsonaien izaera poliedrikoa txertatzen du, narrazioaren ezaugarri originala gisa. Kontrasteak beste pertsonaiekin zabaltzen dira, eta eleberri modernoaren eraikuntza dakar. Gizarte errealaren konplexutasunak hizkuntza-erregistro askotarikoak erakusten ditu: hizkera kolokiala, estandarra.

Tirant lo Blanc eleberri osoa da, honako arrazoiengatik:

• Historikoa: Erdi Aroko kaballeroen praktikak deskribatzen ditu.
• Soziala: Gortearen eta zerbitzarien ohiturak kontatzen ditu.
• Militarra: Arma berrien iritsiera deskribatzen du.
• Sentimentala: Gaur egungo bikotekideen antzeko harremanak agertzen dira.