Hiriaren Kontzeptuak eta Bilakaera Historikoa

Hiri-Kontzeptuak eta Definizioak

Hiria

Irizpide kuantitatiboa jarraituz, biztanle-dentsitate handiko, hau da, 10.000 biztanletik gorako udalerriak Espainian, eta industria nahiz zerbitzuen sektore ekonomiko garrantzitsuak dituen gune eraikia da. Soziologikoki, aniztasun eta harreman anonimoagoak eta inpertsonalagoak dituena. Kualitatiboki, funtzio guztiak betetzen dira hiri batean: funtzio politikoa, ekonomikoa, soziala, kulturala eta osasun-funtzioa.

Hiri Antolamenduko Plan Orokorra

Udalerri baten antolaketa integrala, lurzoruaren erabilerak, eraikigarritasuna, bide-sarea, ekipamenduak eta ingurumen-babesak zenbait urterako proiektatzen dituen adierazpen grafiko bat da.

Urbanizazio Prozesua

Biztanleak eta euren jarduera ekonomikoak hirietan kontzentratzeko prozesuari deitzen zaio, hirien kopurua eta tamaina handitzeko joerari ere. Prozesuak etapa luzea hartzen du, eta Espainiaren kasuan, hiru aro bereiz ditzakegu: industriaurreko urbanizazioa, urbanizazio industriala eta urbanizazio postindustriala.

Metropolialdea

Hiri nagusi batek inguruko hiri eta herriekin batera sortzen duen hiri-aglomerazioa da, betiere bi aldeen arteko harreman sozioekonomikoak garrantzitsuak badira, eta politika eta planifikazio bateratuak izaten dituena. Bi baldintza hauek onartu behar dira: hiri nagusiak gutxienez 50.000 biztanle izatea, eta metropoli-koroako udalerriek fluxu ekonomiko-sozialen %15 gutxienez hiri nagusira bideratzea. Espainiaren kasuan, bi metropoli nazional daude: Madril eta Bartzelona, eta hainbat eskualde-metropoli: Bilbo, Sevilla, Zaragoza, Valentzia, Malaga.

Landa-Hiria

Gaur egun, industriaosteko hirian, hiriko eraikuntzak periferiatik harantz eremu periurbanoetara edo landa-eremuetara zabaltzen direnean, sortzen den eraikuntza-eredu sakabanatua da, dentsitate baxuko guneak eta hirigunearekin sareen bidez oso ondo konektatuta daudenak. Eremu honetan, landa zein hiri jarduerak eta bizimoduak nahasten dira.

Konurbazioa

Hiri-aglomerazio jarraituak dira, eta bi hirik edo gehiagok aldi berean bat egin arte izandako hazkundearen eta hedatzearen ondorio dira. Ez dira mozten, jarraituak dira, baina, adibidez, portu baten bidez lotuta egon daitezke. Euskadiren kasuan, adibide batzuk: Sestao, Portugalete, Santurtzi.

Megalopolia

Eskualdeen esparrua gainditzen duten jarraitutasunik gabeko hiri-aglomerazioak dira, eta elkarrengandik gertu dauden zenbait hirigunek osatzen dituzte, tamaina eta funtzio ezberdinetako hiriak osatzen dituztenak. Adibide bezala Estatu Batuak eta Japonia ditugu. Azken hau Osaka, Kobe eta Kiotok osatzen duten megalopolia da.

Mugimendu Pendularra

Lanarekin eta ikasketekin lotutako barne-migrazio motak dira, hiri handietako sarbideetan zirkulazio-arazoak sortzen dituztenak (kutsadura, trafikoa eta zarata, adibidez). Oporretako mugimenduak eta lan-mugimenduak ere mugimendu pendularrak dira.

Hirien Bilakaera Historikoa

1. Feniziarrak eta Greziarrak (K.a. IX-VIII)

   • Feniziar eta greziar kolonizazioa (K.a. IX-VIII)
   • Baliabideak salerosteko hiri-faktoriak (mineralak, nekazaritza-produktuak eta eskuz egindakoak)
   • Mediterraneoko kostaldean eta hegoalde atlantikoan
   • Plano irregularra, merkataritza-jarduerara egokitua (merkatuak, biltegiak, lonjak...)
   • Gadir (Cadiz), Cartagonova (Cartagena)

2. Erromatarrak (K.o. III)

   • Dama-trazaduran oinarritutako diseinua
   • Erromatarren hiriak funtzionalak ziren
   • Errepide-sareak komunikabideak errazteko
   • Cardus (y), Decumanus (x) eta erdian foroa (merkatua, basilikak, termak)
   • Harresiz inguratuta (sartzeko ate ezberdinak)
   • Bartzelona, Tarragona, Sevilla eta Merida

3. Bisigodoak (K.o. V-VIII)

   • Nukleo erromatarrak mantendu zituzten (Toledo hiriburua izan zen)
   • Hiru kulturen hiria (kristauak, musulmanak eta juduak)

4. Musulmanak (K.o. VIII-1492)

   • Madril eta Murtzia fundatu zituzten, beste hiri batzuk handitu (Zaragoza, Granada, Kordoba, Toledo)
   • Plano irregularra: desordenatua eta labirintikoa
   • Bi zati:
     • Medina (harresiaren barruan: mezkita (aljama), merkatua (zoko), jauregia (alkazar))
     • Arrabalak (harresitik kanpo: artisauen etxebizitzak, tailerrak...)

5. Birkonkista (XII-XV)

   • Hiriaren erdigunea harresiz inguratuta zegoen
   • Erdigunean katedrala eta kaleak gremioetan antolatuta
   • Plano irregularra, orokorrean, baina plano berriak agertu ziren (erradiozentrikoa edo lineala)
   • Adibideak: Avila, Gasteiz...

6. Aro Modernoa (XV-XVIII)

   • XVI. mendea: Hazkunde politiko eta komertziala inperioari eta Amerikako merkataritzari esker. Hiri-hedapena auzo berriekin eta erdigunea plaza handiagoen bidez berrantolatzea, plano irregularrari eusten dion hiru diseinu erradiozentrikoekin.
   • XVII. mendea: Barnealdeko hiriei eragin zien krisi ekonomiko eta demografikoa, biztanleria eta eragina galduz.
   • XVIII. mendea: Susperraldi ekonomikoak Madril eta kostaldeko hirien hazkundea bultzatu zuen. Hiri barrokoak edertu ziren monumentuekin, apaindutako ateekin (Madrilgo Alcala atea bezala), lorategidun jauregi handiekin eta plazekin, eta azpiegiturak hobetu ziren.

7. 1850-1939

   • Industrializazioa asko garatu zen (hirien gainpopulazioa)
   • Txabolismoa eta hirien degradazioa
   • Gerra Zibilaren ostean, herrialde asko suntsituta geratu ziren (berreraiki behar izan ziren)

8. 1940-1975 (Frankismoa)

   • Etxebizitzen plangintza aurrera eraman zen (babes ofizialeko etxeak, adibidez Otxarkoaga)
   • Ciudad Jardín, langileentzako etxeak lorategi txiki batekin
   • Zabalgune burgesak (Deusto, adibidez): kale zabalagoak, lorategiekin

9. 1975-Gaur Egun: Metropolialdea

   • Hiria hainbeste handitzen eta zabaltzen da, non nekazaritza-herrixketara iristen den (udalerriekin elkartuz).
   • Konurbazioa: Bi hiri edo gehiago fisikoki bateratzen direnean, baina administratiboki independenteak izaten jarraitzen dutenak.
   • Megalopolia: Bi metropoli edo gehiago elkartzen direnean, hiri-kontzentrazio izugarria sortuz.

Hiri Eremuen Konparaketa