Gizakiaren Dimentsioak: Biologia, Eboluzioa eta Kultura
Gizakiak izaki bizidunak gara; beraz, antzeko ezaugarriak ditugu, animaliak bezala. Baina gizaki egiten gaituzten bereizgarritasunak ditugu, eta gure errealitatearen beste alderdi batzuk hartu behar dira kontuan.
Gizakiaren Alderdiak
Alderdi biologikoa
Animaliekin bat datorrena.
Alderdi psikologikoa
Sentitzeko eta pentsatzeko ahalmena.
Alderdi soziala
Beste izakiekin harremanak izateko eta bizitzeko beharra.
Alderdi pertsonala
Izaki bereziak gara; pentsatu, sentitu eta erabaki dezakegu, eta gure pentsamendu, sentimendu eta erabakiez kontziente gara. Kontzientziari esker, ulertzen dugu bizitza bakarra eta errepikaezina dela, eta hori baloratzen dugu.
Gizakiaren alderdi biologikoa
Izaki bizidunak
Bizia izatea da eta hiru bizi-funtzio betetzea (nutrizioa, harremana eta ugalketa). Molekulaz eta zelulaz eginda gaude, eta DNAn gure informazio genetikoa kodetuta dago.
Fixismoa
Ezaguerak finkoak dira, ez dira denboran zehar aldatzen, baina belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira.
Kreazionismoa
Teoria hau fixismoari lotuta dago, eta Bibliak babesten du. Esaten du espezieak Jainkoak sortu dituela eta horrela, aldatu gabe, geratuko direla.
Espezieen eboluzioa
Fosilak aurkitu zituztenean, espezieak aldatzen zirelako teoriak sortzen hasi ziren. Aztertu ondoren, ikusi zuten ez zirela gaur egungoen berdinak. Aldaketa horiek ez ziren begi-bistan ikusten; orduan, horiek azaltzeko, eboluzionismoa sortu zen.
Lamarck zientzialariak proposatu zuen lehen teoria ebolutiboa: lamarckismoa.
Lamarckismoa
Bi argudioren bidez azaltzen dira espezieen aldaketak:
- Organo bat asko erabiltzeagatik aldatu egiten da.
- Aldaketak belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira.
Darwinismoa
Bi ideiatan oinarritzen da:
Ondorengoen aldakortasuna
Ugalketa aztertzean, ikusi zuten ondorengoak ez zirela berdinak; ezaugarri nagusiak mantentzen zituzten, baina aldaketa txikiak sumatzen ziren.
Hautespen naturala
Darwin konturatu zen aldaketa horiek biziraupenean eragina zutela. Batzuetan, aldaketa horiek positiboak ziren, baina biziraupena jaitsi, mantendu edo luzatu zezaketen ere.
Eboluzioaren teoria sintetikoa
Darwinismoak bi alderdi azaldu gabe utzi zituen: herentzia-mekanismoa eta aldakortasuna. Hori Mendel naturalistak azaldu zuen DNAri esker; horrela jakin zen informazioa DNAn kodetuta daukagula eta gure gurasoena konbinatzen dela.
Eboluzio biologikoa eta eboluzio kulturala
Bi prozesu gertatu dira:
Hominizazioa
Gure espeziea sortu arte gertatu zen eboluzio biologikoa da. Gure arbasoekiko ezaugarri anatomiko eta fisiko desberdinak ditugu, hautespen naturalaren ondorioz aldaketak egon zirelako.
Humanizazioa
Eboluzio biologikotik harago doan eboluzio kulturala da. Hizkuntza, gizarte-bizitza eta teknikaren agerpenagatik sortu zen humanizazioa.
Kultura
Ideiak
Gizarteko kideek partekatzen dituzten ezagutza, iritzi eta mundu-ikuskeren multzoa da.
Arauak
Gizartean elkarrekin bizitzeko jarraibideak edo legeak dira.
Instituzioak
Finkatuta dauden eta indarrean irauten duten antolaketa eta ohitura sozialak dira.
Objektuak
Gizataldeak sortutako objektuak dira, eta kulturaren aberastasunaren parte dira.
Teknikak
Gizataldeak naturan esku hartzeko eta behar materialak asetzeko erabiltzen dituen prozedurak dira.