Gizakia, Kultura eta Zientziaren Filosofia

Gizakiaren dimentsio bikoitza: Natura eta Kultura

Edozein espezietako kideok gure arbasoengandik jasotzen ditugu gure biziraupenerako baliotsuak diren baliabideak. Arbasoengandik jasotzen dugun hori herentzia deitzen da. Herentzia bi eratan gauzatzen da: alde batetik, gure gorputzak herentzia biologikoa jasotzen du, bai espeziearen herentzia biologikoa bai gure senideen ezaugarri fisiko zehatz batzuk. Informazio biologikoa geneen bidez transmititzen da. Biologikoa ez den oro, hau da, bizirik gauden bitartean ikasten dugun hori, herentzia kulturala da. Horrela, gizakia bi dimentsioz osaturik dago: biologia (natura) eta biologia ez den oro (kultura).

Kultura

Zer da kultura?

Ikuspuntu antropologiko batetik, kultura da gizarte bateko kideen ikasitako eta partekatutako ideiak, ekoizpenak, bizimodua, sinesmenak eta arauak, belaunaldiz belaunaldi irakasten eta ikasten direnak. Gizartea, lurralde jakin batean bizi den animalia multzo gisa ulertzen da, baina kultura, printzipioz, gizakiarena da bakarrik.

Kultura ikasten da eta naturaren eta kulturaren arteko bereizketa garrantzitsua dago. Naturak biologiari egiten dio erreferentzia, geneetan jasotako ezaugarriak barneratzen ditu, baina kultura kanpotik datorkigu. Kultura ikasteko bi bide nagusi daude: entseiu-errore sistema (konduktismoa) eta imitatzea (gizarte-ikaskuntza). Kultura gizakiena da bakarrik.

Gizakion ikaskuntza sinbolikoa izatean, sinboloak esanahi konplexuak irudikatzeko erabiltzen ditugun objektuak dira. Honek esan nahi du kultura gizarte batean historian zehar metatutako ezagutza sinbolikoa dela eta kulturak gizarte-funtzio argia du, gizarte bateko batasuna lortzea, banakoari sentiaraztea gizartekidea dela.

Kulturaren osagaiak

Kulturaren osagaiak bi sail nagusitan banatzen dira: kultura materiala eta kultura ez-materiala. Kultura materiala ekoizpen fisikoek osatzen dute, hala nola janzkera, armak eta eraikinak. Kultura ez-materiala, aldiz, balioek, sinesmenek eta arauek osatzen dute, eta antropologoek aztertzen dituzte elkarren arteko loturak. Arkeologoek kultura materiala ikertzen dute antzinako gizarteetako kultura ez-materiala ulertzeko.

Balioak irizpideak dira, ona eta txarra, polita eta itsusia zehazteko. Estatu Batuetan, adibidez, amerikar ametsarekin lotzen da garaipena eta arrakasta. Kristautasunak eragin handia du balio sozialetan, familia ona zein den adierazteko. Sinesmenak egia eta gezurrari buruzko usteak dira, eta ideologia bat sortzen dute sinesmen multzo bat batzen denean. Adibidez, ideologia kapitalistak norbanakoaren etekin ekonomikoa lehenesten du.

Arauek, oro har, formalagoak dira eta jokatzeko moduak zehazten dituzte. Arauen adibideak daude festei eta gizarte testuinguruei lotuta. Azkenik, kultur usadioak eta portaera arauak eguneroko ohiturak dira. Kulturak, hauek ikasten ditugunean, gure nortasuna eta jarrera moldatzen du, eta talde bateko kide izateko nahitaezkoak dira.

Kulturaren oinarri biologikoa: Antropogenesiaren prozesua

Antropogenesiaren kontzeptuak gizakiaren sorrera eta bilakaera historikoa deskribatzen du. Gizakia, Homo sapiens sapiens izanik, primateen familia bat da. Antropogenesia bi prozesutan banatzen da: hominizazioa eta gizatiartzea. Hominizazio-prozesuan, garrantzi handiko hiru gertakizun daude: zutik ibiltzea, erreminten fabrikazioa, eta garunaren hazkundea. Gizatiartze-prozesuan, Australopithecus afarensis hasi zen oinarrizko erremintak erabiltzen, eta gero Homo habilis, Homo erectus, Neandertal eta azkenik Homo sapiens iritsi ziren. Prozesua konplexua da eta espezie batzuk elkarrekin bizi izan ziren.

Kultur aniztasunak gizarte desberdinetan balio, sinesmen eta arauen sistema desberdinak dauzka. Etnozentrismoa kultura propioaren goraipatzea da, besteak gaizki jotzea. Erlatibismo kulturala, berriz, beste kultura ez epaitzearen aldekoa da, baina baditu arazoak, hala nola Giza Eskubideen urratzeak.

Kultur unibertsalak

Kultur aniztasunak jakin-mina sortu du betidanik. Aniztasun hori ikertua izan den neurrian, antropologo batzuk konturatu dira antzeko jokabide batzuk daudela gizarte guztiek partekatzen dituztenak, era desberdinean gauzatuta. Hala nola, kultura guztietan existitzen dira agurrak, familiak, etika bat, ezkontza, dantza…

Zientziaren filosofia

Sarrera

Ikasgai honetan zientziari buruz hitz egingo dugu, ikuspuntu orokor batetik, eta ez zientzia bakoitzaren deskribapen sakonak egin gabe. Zientzia edonon aurki daiteke, eta eguneroko egoeretan ohartu gabe aplikatzen dugu. Adibidez, errepidea zeharkatzerakoan kalkulu bat egiten dugu kotxeen kokapena, norabidea eta abiadura kontuan hartuz, modurik azkarrenean. Hainbat esperientzia pertsonal eta aurretiazko ezagutza ere erabiltzen dugu egoerak aztertzeko. Aztarna-joko batzuk proposatu dira ikasgai honen hasieran, egoeraren zergatia aurkitzeko datuak eta ezagutza erabiliz. Zientzia unibertsoak planteatzen dizkigun aztarna-jokoak ebazteko gauza da. Aztarna-joko hauek ebazteko, zentzu arrunta da baliabide nagusia. Datu zehatzak eta aurretiazko ezagutzak behar dira, baina zentzu arruntak ordenatzen du informazioa. Zientzia, beraz, zentzu arruntaren erabilera da, eta hori motela edo fina izan daiteke. Azkenik, zientzia jarduera bat da, eta bere teknika, metodo, baliabide eta lanabes zehatzak ditu ezagutza areagotzeko.

Funtsezko bereizketa bat: Natur zientziak eta gizarte zientziak

Hasierako aztarna-jokoetan bi multzotan banatzen dira. Bata, non pista logikoek erantzun bakarra ematen duten, kausalitateak eta aldaezinak tartean daudela. Hemen, erantzun bat aurkitu behar da, adibidez, irudiak, koloreak edo tenperaturak erabiliz. Bigarren multzoan, giza arrazoimenak erabakiak hartzen ditu, eta horregatik, azalpenak egitea zailagoa da. Zientzian bi banaketa funtsezko daude: natur zientziak, kausalitate regularrak aztertzen dituztenak, eta gizarte zientziak, giza jokabideak azaltzen saiatzen direnak, adibidez, soziologia, psikologia, ekonomia eta historia.

Azalpen motak / Metodoak

Zientziak bi arrazoi nagusiengatik bereizten dira: ikerketaren objektua eta metodoa edo azalpen mota. Lau azalpen mota bereizten dira:

• Azalpen induktiboa: gertakizun batzuk behatzen dira, eta hortik orokortze bat sortzen da. Adibidez, beltxarga guztiak zuriak direla ondorioztatzea.
• Azalpen hipotetiko-deduktiboa: gertakizun batzuk ikusi eta hipotesi bat sortzen da. Hipotesia esperimentazioaren bidez baieztatu behar da. Adibidez, tximisten jatorria azaltzeko hipotesi bat osatzea.
• Azalpen genetikoa: gertakizun baten jatorria eta garapena azaltzen du. Adibidez, Espainian errege bat egotea Francisco Francoren erabakiari lotuta azaltzea.
• Azalpen teleologikoa: gertakizun bat zertarako dagoen azaltzen du, adibidez, gorputzaren atal baten funtzioa organismoan.

1. Zientziaren ezaugarritze bat: mapen analogia

Zientziari buruzko irudikapenak laborategiak eta tramankulu arraroekin lotzen ditugu, baina zientzia esparru zabalagoa da. Zientzia, teoria teorikoak erabiltzen dituen jakintza-eremua da, eta horrek zientzia naturalak eta gizarte zientziak barne hartzen ditu. Termino teorikoak, hala nola elektroi edo nazioa, teoria zientifikoen oinarria dira. Zientziaren arlo diferenteek munduaren fenomenoak deskribatzen eta aurresaten dituzte. Adibidez, fisika unibertsoaren jatorria aztertzen saiatzen da, baina soziologia giza talde baten joerak aztertzen ditu. Horrela, zientzia gorputz bateratu bat ez denez, errealitatea ulertzeko atal guztiak buruhauste baten piezak dira.

2. Zedarritze-irizpidea zehazten: metodologia (Zientzia eta sasizientzia)

Zientziak ez du estatikoa izateko ezta azken hitza emateko funtzioa. Jarduera kolektibo bat da, denboran zehar garatzen dena, eta etengabe hipotesiak, prozedurak, behaketak eta teoriak arakatu eta berrikusten dira. Honek zientziaren dinamismoa adierazten du, eta horren bidez lortzen da "aurrerapena".

Zientziak bi bide zedarritzen ditu: Zientziaren faseak eta Zientziaren Berezko Balioak (ZBB). Zientziaren faseak lau dira: ikerketa-lerroa, justifikazio-fasea, teoria-fasea eta gizarteratze-fasea. Ikerketa-lerroan ikerketa-gaia aukeratzen da, justifikazio-fasean ebidentziak bildu eta hipotesiak proposatzen dira, teoria-fasean hipotesirik indartsuenak aztertzen dira, eta gizarteratze-fasean teoria zabaldu eta eztabaidatzen da.

Zientziaren Berezko Balioak, teoria zientifikoak behin-behinekoak izanik, teoria horiek hobetzera bideratutako balio epistemikoak dira. Horien artean daude koherentzia logikoa, zehaztasuna, argitasuna eta objektibotasuna. Zientziaren helburuak mundua deskribatzea eta iragartzea dira, eta horrek harremana du egiarekin eta faltsutasunarekin.

3. Balio ez-epistemikoak: Ba al dago zientzia gure uste-egituretatik kanpo?

Galdera aproposa deritzot, oso eztabaida sakona izan dezakegulako horren inguruan. Zientziaren hiritar arrotzok zientziagintzaren ikuskera zehatza izan dugu beti, mitotik gertuago, errealitatetik baino. Kalean dagoen iritzia zientzia instituzio aseptikoa delakoa da, gizartetik eta gizakion akatsetatik urrun. Jainkoaren begia balitz bezala. Hala ere, zientzialariak gizakiak dira, gizaki arruntak, ideologiak eta kezkak dituztenak. Maite dute, gorroto dute, bozkatzen dute, oporretan doaz, zinemara, kirol ikuskizunetara… Baina batez ere, beren garaian sozializatu dira, horrek inplikatzen duen guztiarekin.

Har dezagun, hasteko, zientziaren barneko (f1) fasea, zeinetan zientzialariak erabakitzen duen zertaz ikertuko duen. Fase honetan, zientzialariak bere kezkak islatzen ditu, adibidez, Erdialdeko Afrikako zientzialari batek biologian espezializatu nahi du eta ura edangarri egiteko ikerketa ezinbestekoa ikusten du. Bere bizitzan zehar “hori behar duen mundu bat” ikusi duelako. Hori, balio ez-epistemiko bat da, morala esan diezaiokegun bat, hau da, “gizaki guztiok uraren eskubidea daukagu”. Balio horrek, bere aldetik, ez du balio epistemikorik mintzen eta eragin handia du prozesu zientifiko batean.