Gerraosteko Legedia: Kontzertuak, Erantzukizunak, Autarkia

Kontzertu Ekonomikoen Ezeztapena (1937)

Analisia

Testuaren gaia Bizkaiko eta Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoak ezeztatzea eta Espainiako zerga sistema bateratua ezartzea da. Ideia nagusiak hauek dira:

• Kontzertu Ekonomikoak pribilegio bat dira, bi probintzia horiek zergen gaineko autonomia izateagatik, eta kendu egin behar dira.
• Bizkaia eta Gipuzkoa traidoretzat hartzen dira, Mugimendu Nazionalaren aurka borrokatu zutelako, eta, beraz, zigortuak izan behar dute.
• Araba eta Nafarroa leialtzat hartzen dira eta, horregatik, beren Kontzertu Ekonomikoak mantendu egiten dira.

Hartuko den erabakiaren justifikazioan honako puntuak adierazten dira:

1. Kontzertu Ekonomikoa pribilegio bat dela eta, beraz, kendu egin behar dela.
2. Bizkaia eta Gipuzkoa “traidoreak” direla esaten da eta zigortuak izan behar dutela.
3. Nafarroa eta Araba leialak izan direla eta, ondorioz, sistema itundua mantendu egiten dutela.

Neurriari dagokionez, 1. artikuluak adierazten du Bizkaiko eta Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoak ezeztatzen direla eta Espainiako lurralde guztietan berdin aplikatuko den zerga sistema ezartzen dela, 1937ko uztailaren 1etik aurrera.

Testuingurua: Gerra Zibila Euskal Herrian

Testu hau Espainiako Gerra Zibilaren (1936-1939) testuinguruan kokatzen da, zehazki, Iparraldeko Frontearen bilakaeran. 1936ko uztailaren 18an Francisco Francok eta beste militar batzuek estatu-kolpea eman zuten Errepublikaren aurka, eta ondorioz, Espainia bi bando nagusitan banatu zen: errepublikanoak (gobernu legitimoaren aldekoak) eta frankistak (matxinatuen aldekoak).

Euskal Herrian egoera konplexua izan zen. Nafarroa eta Araba matxinatuen alde azaldu ziren hasieratik, eta frankisten kontrolpean geratu ziren ia borrokatu gabe. Bizkaia eta Gipuzkoa, ordea, Errepublikaren alde mantendu ziren. 1936ko irailean, Gipuzkoa frankisten esku erori zen. Donostia hartu eta gero, Gipuzkoako eta Espainiako mugaren arteko pasabidea (Bidasoa) itxi zuten, eta Euskal Herria isolatzen hasi zen.

1936ko urrian, Jose Antonio Agirre buru zuen Eusko Jaurlaritza sortu zen Gernikan, Errepublikaren babesean. 1937ko martxoan, frankistek Kantabriako eta Bizkaiko burdinazko defentsa-lerroa erasotzeari ekin zioten. 1937ko apirilaren 26an, Gernikako bonbardaketa gertatu zen, Alemaniako eta Italiako aliatu faxistek egina, herria suntsitu eta izua zabaltzeko helburuarekin. Azkenik, 1937ko ekainaren 19an, Bilbo frankisten esku erori zen, eta Euskal Herriko Errepublikaren aldeko defentsa ia guztiz desegin zen. Bizkaia galdu ondoren, Eusko Jaurlaritzak Santander eta Asturiasera egin zuen ihes, baina 1937ko udan iparralde osoa frankisten esku geratu zen.

Frankismoaren politika ekonomikoari dagokionez, erregimenak bi lurralde mota bereizi zituen: leialak eta traidoreak. Nafarroa eta Araba leialtzat hartu zituzten, eta horregatik, haien Kontzertu Ekonomikoak mantendu egin ziren. Aldiz, Bizkaia eta Gipuzkoa traidoretzat jo zituzten, eta horregatik, 1937ko lege-dekretu honen bidez, haien sistema ekonomiko berezia ezabatu zuten.

Ondorioak

Kontzertu Ekonomikoak 1876an agertu ziren, Errestaurazio garaian. 1876an Cánovasek Foruak indargabetzeko legea eman zuen eta bi urte beranduago, 1878an, onartu ziren lehen aldiz Kontzertu Ekonomikoak. Horiei esker, bi probintzia hauetan garapen ekonomiko eta industriala sustatu zen. Sistema itundu pribilegiatu hori Espainiako botere publikoaren eskuzabaltasunari esker lortu zutela argudiatu zuen Francok, Gipuzkoari eta Bizkaiari Kontzertuak kentzeko. Probintzia horiek Mugimendu Nazionalarekin bat ez egiteagatik “probintzia traidoretzat” hartu ziren eta, horregatik, zigortu zituzten.

Erantzukizun Politikoen Legea (1939)

Analisia

Testua hobeto ulertzeko, kontzeptu nagusi batzuk azaldu behar dira. «Subertsio gorria» terminoak 1936ko kolpe militarra babestu ez zuten pertsona eta erakunde guztiak aipatzen ditu frankisten hizkeran. «Mugimendu Nazionala», aldiz, kolpearen alde agertu ziren frankisten batasuna adierazteko erabiltzen zen. Testuaren helburu nagusia kolpe militarra babestu ez zutenen aurkako neurriak justifikatzea da. Legearen bidez, errepresioa arautu nahi da, eta zigorrak ezartzeko prozedura zehazten da.

Legearen puntu nagusiak hauek dira:

• Helburua: Gerra zibilaren erantzuleei erantzukizuna ezartzea, eta horretarako Mugimendu Nazionalaren aurka agertu zirenak epaitu eta zigortzea aurreikusten du.
• Epaiketak: Auzitegi berezi bat osatuko da, non armadako kideek, magistratuek eta Falange nahiz JONSeko ordezkariek parte hartuko duten.
• Erantzukizun politikoa: Kontzeptu hau aplikatzen da, hau da, 1934ko Urriko Iraultzatik 1936ko uztailaren 18ko altxamendura arte Errepublikaren aldeko jarrera izan zuten guztiak susmagarri bihurtzen dira.
• Legez kanporatzeak: Mugimendu Nazionalaren aurkako erakundeak legez kanpo uzten dira, tartean Fronte Popularra osatzen zuten alderdiak eta talde nazionalistak.
• Zigorrak: Gogorrak dira: eskubide politikoen galeraz gain, ondasunen konfiskazioa eta, zenbait kasutan, heriotza-zigorrak ere ezarri ziren.

Testuingurua

Espainiako Bigarren Errepublikan, Fronte Popularraren Gobernua ezarri zenean, sektore erreakzionarioek (Falangea, karlismoa eta zenbait militar, hala nola Sanjurjo, Mola eta Franco) estatu-kolpea prestatzen hasi ziren. 1936ko uztailaren 17an altxamendu militarra gertatu zen, eta honek Espainiako Gerra Zibila piztu zuen. Altxamenduak herriaren mobilizazioa eragin zuen, eta hiru urtez borrokatu ondoren, 1939ko apirilaren 1ean frankistek garaipena lortu zuten.

Gerraren ondorioak latzak izan ziren:

• Politika: Espainiako demokrazia ezabatu zen eta 40 urtez iraungo zuen diktadura ezarri zen, errepresio basatian oinarrituta. Errepresio horren oinarri juridiko nagusietako bat Erantzukizun Politikoen Legea izan zen.
• Ekonomia: Gerrak eta nazioarteko isolamenduak autarkia-sistema bat ezartzera behartu zuten Franco, gosea eta merkatu beltza zabalduz.
• Demografia: 600.000 hildako baino gehiago izan ziren, bai frontean bai errepresioan, eta 200.000 pertsona erbesteratu ziren.
• Kultura: Intelektual eta artista askok erbesteratu behar izan zuten, eta Espainiako kultura maila asko jaitsi zen.

Ondorioak

Lege hau Francoren erregimenean errepresio politikoa burutzeko tresna nagusietako bat izan zen, Mendebaldeko Zuzenbidearen oinarrizko printzipioak urratzen zituena. Lege honek atzeraeragina zuen, 1934ko iraultzatik aurrera errepublikanoen aurka aplikatuz. Pertsona fisiko zein juridikoak zigortu zituen, eta ezohiko sistema judizial bat ezarri zuen, akusatuak euren burua defendatu ezin izateko moduan. Era berean, hildakoen ondasunak euren oinordekoei konfiskatzeko aukera ere ematen zuen. Legea 1945 arte egon zen indarrean, eta urte haietan bildutako dokumentazioa gaur egun Salamancako Memoria Historikoaren Zentroan gordetzen da.

Nazio Intereseko Industrien Legea (1939)

Analisia

Testuaren helburu nagusia “interes nazionaleko industriak” ezartzea eta babestea da, Francoren erregimenaren ekonomia-politika autarkikoaren baitan. Lege honek hainbat pribilegio eta onura eskaintzen dizkie industriari, estatuaren kontrolaren pean garapen ekonomikoa bultzatze aldera.

Legearen gakoak:

• Gerra Zibilak sortutako krisi ekonomikoa: Francok 1936-1939 arteko gerra “loriatsu” gisa aurkezten du testuan, baina gerrak Espainiako ekonomia hondatu egin zuela aitortzen du. Azpiegiturak suntsituta, industriak berreraikitzera behartuta daude, baina nazioarteko isolamenduak kanpoko laguntza jasotzea zailtzen du.
• Interes nazionaleko industriak sortzea: Legeak “interes nazionaleko industriak” zer diren definitzen du: defentsarako, elikadurarako eta barne-merkatua indartzeko estrategikoak diren enpresak. Estatuaren oinarrizko premiak asetzeko eta autonomia ekonomikoa lortzeko ezinbesteko sektoreak babestuko dira.
• Estatuko laguntzak eta kontrola: Legeak hainbat pribilegio eskaintzen dizkie industria horiei, hala nola zergen murrizketa, desjabetze-eskubidea, aduana-arinketak eta kapitalaren zati baten bermea. Aldi berean, gobernuak industria horiek kontrolatzeko ahalmena izango du eta enpresak erregimenaren asmo politiko eta ekonomikoetara egokitzea bermatuko du.

Testuingurua

Gerra Zibilak Espainian ondorio latzak izan zituen demografiaren, ekonomiaren eta azpiegituren arloan. Per capita errenta jaitsi egin zen, itsas flotaren eta trenbideen zati handi bat suntsituta geratu zen, etxebizitzak eta abeltzaintza galera handiak izan zituzten, eta industria-ekoizpena nabarmen txikitu zen.

Egoera honi aurre egiteko, Francok 1939an autarkia ekonomikoaren bidea aukeratu zuen, Italiako eta Alemaniako politikekin antzekotasunak zituelarik. Francoren gobernuak garapen azkarra sustatu nahi zuen jabetza pribatua mantenduz baina estatuaren kontrolpean. Horren ondorioz, ENDESA, SEAT, RENFE bezalako enpresak estatuaren esku geratu ziren. Gobernuak 10 urteko plan ekonomiko bat aurkeztu zuen autarkia sendotzeko eta herrialdearen modernizazioa bultzatzeko, esportazioak handitu eta inportazioak murriztu nahi izan zituen. Hala ere, autarkia ez zen erabat posible izan eta kanpoko lehengai eta produktuen inportazioa beharrezkoa izan zen. “Nazio-intereseko industriak babesteko legea” testuinguru horretan argitaratu zen, industrializazio autarkikoaren neurriak ezartzeko asmoz.

Ondorioak

Ekonomia autarkikoak argi utzi zuen Espainiak ez zituela baliabide nahikoak gerraosteko krisi ekonomikoari aurre egiteko. Nazioarteko isolamenduak atzerriko laguntza jasotzea eragotzi zuen, eta ekonomia moteltzen joan zen. Francok industria garatzeko saiakera egin zuen lege honen bidez, baina politika autarkikoaren ondorioak oso negatiboak izan ziren:

• Produkzioaren jaitsiera kapital eta teknologia faltagatik, errenta murriztu egin zen.
• Inflazio handia eta ordainketa-balantzaren desoreka sortu ziren, bertako industria produktuak ez baitziren lehiakorrak eta esportazioak ia existitzen ez zirelako.
• Bizimailaren jaitsiera nabarmena izan zen, soldata baxuak, muturreko pobrezia eta gosete handiak eraginez.
• Elikagai eskasiak merkatu beltza areagotu zuen, estraperloa nagusitu zen.

Orokorrean, autarkiak geldialdi ekonomikoa ekarri zuen. 1950eko hamarkadatik aurrera, erregimenak nazioarteko onarpena lortu zuenean, egoera aldatu egin zen eta 60ko hamarkadan hazkunde ekonomiko handia eman zen.