Gerra Ondorioak Galizian: Galeguismoa, Galaxia eta Galiziar Hizkuntza

Gerra: Ondorioak

Francoren matxinada militarrak gerra bat sortu zuen, hiru urtez iraun zuena. Galizian azkar triunfatu zuen, eta ondorioz, frankismoa hasieratik ezarri zen gatazkan.

Urte horretan bertan amaitu ziren A Nosa Terra, Nós, As Irmandades eta O Seminario aldizkariak, baina ez RAGak (Real Academia Galega). Gerrak edozein mugimendu politiko eta kultural galeguista eten zuen. Bere protagonistak hilak izan ziren edo erbesteratzera behartuak. Hemen geratu zirenak erabat isildu ziren. Celso Emilio-k esan zuen bezala, Longa noite de pedra (Harri luzeko gaua) garaia izan zen.

Gerraren ondorengo urteak estatikoak izan ziren galego-hizkuntzako produkzioarentzat: berrargitalpen gutxi batzuk eta poesia liburu pare bat baino ez ziren argitaratu, garrantzi handirik gabe.

Galaxia

1950ean Galaxia argitaletxea sortu zen, galegoz soilik argitaratzen zen lehena. Aurretik beste argitaletxe batzuk zeuden galegoz ere argitaratzen zutenak, baina elebitasunak nagusitzen zen. Galaxiak bidea ireki zuen galeguismoaren irteera kulturalerako, bide politikoa ezinezkoa zelarik.

Egileak

Cunqueiro, Anxel Fole, Álvarez Blázquez, Carvalho Calero eta Ramón Piñeiro berriro agertzen dira. Argitaletxeak 36. urtetik erbesteratutako egileak berreskuratzea lortu zuen, hala nola Pedrayo, Castelao eta Blanco Amor, eta belaunaldi berriei tokia egin zien. Galegoaren kultiboa berreskuratzea lortu zen batez ere saiakeraren prosan.

Bestalde, aldi honetan Galaxiak eskaintzen zuen egile-taldeak RAGren kontrola lortu zuen. Galaxiak Grial aldizkariari protagonismoa eman zion, eta laugarren zenbakia argitaratu ondoren erregimenak debekatu zuen, hizkuntza erregionalen erabilerari ezarritako mugak gainditzen zituen censura egiteagatik. Hizkuntza erregionalak soilik testu literarioetan, batez ere poetikoetan eta kostumbristetan, onartzen ziren. Galegoz testuak argitaratzea edo galegoz hitz egitea debekatuta zegoen ekitaldi publikoetan, RAGaren barnean ere.

Zentsura hain gogorra izateari utzi zionean, Galaxiak Longa noite de pedra argitaratu zuen.

1960ko hamarkada

RAGak Galiziako Letren Eguna ezarri zuen, eta A Coruñan O Facho elkarte kulturala sortu zen. PSG eta UPG alderdi politikoak sortu ziren, erradikalagoak. Alderdi hauen jarduerak hizkuntza ahozko eremu publikoetara ekarri zuen berriro, eta gainerako alderdi frankismoaren aurkakoetara ere zabaldu zen, nazionalismoarekin lotuta ez zeuden arren. Galegoa, azkenean, herri-irudimenean frankismoaren aurkako oposizioarekin lotu zen.

Industria

Galiziak aldaketa kultural, politiko, ekonomiko eta sozialen prozesua hasi zuen. Eraldaketa berandutua izan zen, baina ondorioz landa-munduko migrazioa ekarri zuen hirietara, batez ere A Coruña, Ferrol eta Vigora, eta hiri-biztanleriaren gehikuntza, kostaldeko eta barnealdeko Galizia artean desorekekin.

Gaztelania

Kultura tradizionalaren galera progresiboak galego hizkuntzaren galera ekarri zuen, modernotasuna eta hirigintza gaztelaniarekin lotzen baitziren. Gaztelaniaren hedapena gertatu zen, eta arrazoi batzuk hezkuntzaren hedapena eta frankismoaren errepresioa izan ziren, galegoa eremu formal, publiko edo idatzietan sartzea eragotzi baitzuen. Ley General de Educación sortu zen, haurrei galegoz irakastea ahalbidetzen zuena.

Ezaugarri linguistiko nagusiak

• Apostrofoaren, marratxoaren eta tildeen erabilera murriztu eta batasuna lortu zen.

Santiagoko Unibertsitatean 1960ko hamarkadan garrantzi handiko berrikuntzak izan ziren, batez ere Filosofia eta Letretako lizentziaturan galiziar hizkuntza eta literatura ikasketak aukerako moduan sartu zirelarik. Ikasgai honen lehen irakaslea Carvalho Calero izan zen, eta aldi honetan argitaratu zen gramatika garrantzitsuena egin zuen: Gramática elemental del gallego común (1966).