Frankismoa Euskal Herrian: gizarte oinarriak, errepresioa eta kultura

Frankismoa Euskal Herrian

Gerra Zibilean demokraziaren porrotaren ondoren, diktadura aro bat ezarri zen. Hala ere, frankismoaren bilakaera zehar, ezberdintasun sozialak areagotu egin ziren eta gizarte-istiluen oinarriak ezarri ziren.

Estatu berriaren eraketa eta bilakaera politikoa

Errepublikaren porrotaren ondoren, diktadura ezarri zen eta Estatu frankista berria sortu zen. Gizarteko sektore batek, eta enpresa-gizonek, frankismoari babesa eman zioten. Euskal Herrian, nekazal inguruko herri xeheak ere frankismoa babestu zuen.

Frankismoaren gizarte oinarriak hauek izan ziren:

• Tradizionalistak: Errepublikaren kontra altxatutakoak. Euskal Herrian indar handia zuten eta erregimenaren gizarte oinarririk inportanteena izan ziren.
• Falangistak: Indar urria zuten Euskal Herrian, batez ere hirien inguruan bildu ziren. Frankismoak falangearen pentsamendua onartzean, falangisten eragina gora egin zuen.
• Monarkikoak: Bizkaiko oligarkia, Donostiako eta Gasteizko goi-klasekoak. Haien eragina frankismoaren hasieran handia izan zen, baina denborarekin ahultzen joan zen.
• Euskal Eliza: Erregimenaren eraketan betebehar bikoitza izan zuen. Hala ere, sektore batek, nazionalismoarekin lotuta, gizarte mugimendu ezberdinak sustatu zituen, adibidez, Juventud Obrera Católica, frankismoaren onespena hasieran lortu zutena. Denborak aurrera egin ahala, ordea, frankismoaren aurkako oposizio mugimenduan egon ziren.

Zorigaitza eta errepresioa

Frontean aurrera egin ahala, populazioaren leku-aldaketak areagotu egin ziren: Bizkaia, Kantabria eta Asturiasera joan ziren, eta Euskal Herriko espetxeak presoz beteta zeuden. Bonbardatutako hirietan gizon eta emakume asko hil ziren, eta gaixotasunek, higiene txarrak eta elikadura txarrak heriotza ekarri zuten. Jaiotza-tasak behera egin zuen, eta Bizkaia, Gipuzkoa eta Araban emigrazio fluxua positiboa izan zen.

Gerra ondoren, lehengo erabakiak murriztu ziren Estatuaren interbentzionismoagatik, eta Euskal Herriko industriak ez zuen bere produkzio-ahalmen gorenera iritsi. Ontziolen eta papergintzaren produkzioak behera egin zuten, kimika-industria nabarmen hasi zen eta eraikuntza-sektorea suspertu zen.

Bizkaiak eta Gipuzkoak BPG estatuko batez bestekoa gainditu zuten, eta Altos Hornos de Bizkaia bezalako enpresek garrantzi handiagoa hartu zuten. Hala ere, biztanleriak miseria gorrian bizi ziren: gosea, soldata baxuak eta gaixotasunak ohikoak ziren.

Zentralismoa politika-arau gisa

Kontzertu ekonomikoa baliogabetu zen Bizkaian eta Gipuzkoan, eta betebeharrak egin gabe geratu ziren. Administrazioetan garbiketa sakona egin zen, eta Primo de Riveraren garaiko burokrazia zaharra egokitu zen.

Erregimenaren aurkako borrokaren mugak

Elkartasun-ekintza garrantzitsua abiarazi zen ihesi zetozenei muga pasatzen laguntzeko, eta zuzeneko eragina izan zuten Eusko Jaurlaritzaren dinamikan erbesteko oposizio talde desberdinen harreman zailek. Eusko Jaurlaritzak erregimenaren aurka egin zuen erbestetik. Agirre Frantziara joan behar izan zuen, eta Manuel de Irujok bultzatu zuen Euskadiko Kontseilu Nazionala. PNV oposizioko alderdi nagusia izan zen, eta beste alderdi eta erakundeekin, J. A. Agirreren pertsonaren irudia bildu zuen. PNVk boterea galdu zuen, eta erregimenaren aurkako borrokan komunistek hartu zuten parte.

1945ean Baionako Hitzarmena sinatu zuten euskal indar abertzale guztiek. Eusko Jaurlaritza lozorroan geratu zen, egoera iraultzeko bitartekorik ez zuelako, baina Agirrek eta Eusko Jaurlaritzak oso izen ona izaten jarraitu zuten 1950ean.

Euskal Herriko industrializazio aro berria

Immigranteen etorrerak zuzeneko eragina izan zuen biztanleriaren hazkundean, eta euskal herritarrak beste herrietara joan ziren.

Hazkunde ekonomikoa

1950ean Egonkortze Plana onartu eta jarduen hasi zen, baina ART zuzenek eragin zuten euskal industrian produkzio eskasak, inflazioak eta abar. Siderurgiaren ekoizpena apala zen. Ekonomia zabaltzen hasi zen garai hartan, lan eta ekonomia-eremuak hedatzen joan ziren, eta kooperatiba berriak sortu ziren, non langileak protagonistak diren eta karguak demokratikoki hautatzen diren.

Metalurgia eta kimikaren sektoreak izan ziren atzerriko inbertsioen jomuga nagusiak, eta esportazio nabarmena ikusi zen euskal industrian. Ontzigintzak ere gora egin zuen, eta ontziolak berritu ziren. Nekazaritzako biztanleria aktiboaren kopurua murriztu zen, industriguneetara jo baitzuten, eta zerbitzuen sektoreak garrantzi handiagoa hartu zuen.

Frankismoaren aurreko erresistentzia eta lan gatazkak

1946an gatazka batzuk egon ziren Euskal Herriko hiri batzuetan, eta greba hasi zen Bilbon UGT, ELA eta CNT sindikatuek bultzatuta. 1956an greba garrantzitsuenak izan ziren. Iruñean hasi, soldata hobeak lortzeko. Soldata hobeak lortu zituzten, eta gatazka honek zuzeneko eragina izan zuen geroago lan-harremanen aldaketan. Euskal langileria berria osatu zen, baldintza ekonomiko hobeetan, eta elkartasuna aldarrikatzen zuena.

Oposizio politikoa

EAJ alderdiak ordezkatzen zuen abertzaletasunak ez zuen esperantzarik sortzen aldaketarako, nazioartean diplomazia bideetan izandako porrotaren ondoren, eta agerian geratu zen Eusko Jaurlaritzak ez zuela politika-bide agirik. Egoera horretan, nazionalismo klasikoaren ideologia berrikusi zen, eta erakunde berriak sortu ziren: ETA. PSOE eta UGTren ideiak babestu zituzten, ELA sindikatuaren jarraitzaileek ere bai.

Lan gatazketatik frankismoaren aurkako borrokara

Lan gatazka ugari izan ziren, eta agerian utzi zuten langile mugimenduaren garrantzia eta antolakuntza maila. Erregimenak errepresio bortitzarekin erantzun zuen. Gerra ondoren, Aberri Eguneko lehen deialdia egin zen, eta bere lehen bilkurak ideologikoki EAJ alderditik urrun zegoela agerian utzi zuen. 1966an Bizkaiko Etxebarriko Labe Garaietako greba izan zen.

Aldi berean, protestek indar handia hartu zuten ikasleen, auzoen eta elizaren sektore batzuetan. Gero eta handiagoa zen hierarkiaren eta erregimenaren arteko aldea, eta Euskal Herriko herritarren aurrean gero eta nabarmenagoa zen erregimenaren desleigitimazioa. 1968tik aurrera ETAk bere borroka areagotu zuen, eta haren aurkako errepresioa gero eta handiagoa izan zen. Franco hil zen, baina lehen ETAko bi militante fusilatu zituzten, eta FRAPeko hirurak.

Euskal kultura frankismoan

Euskal Herriak kultur haustura sakona jasan zuen gerra amaitu ondoren. Hasierako egoera latza izan zen: ez zegoen kultura bultzatuko zuen ekimenik, eta immigrazio maila handiak etxebizitzen eta zerbitzuen eskari handiari irtenbidea eman behar izan zion, hirigintzaren esparruan hasiz. Bestalde, egoera aldatu zen erbestetik itzuli ziren batzuen ondoren: Oteiza eta Ibarrolak Arantzazuko basilika proiektua burutu zuten, euskal arte berrikuntzaren ikurra bihurtu zena.

Kulturaren sorkuntza zabaltzeko eta hizkuntza berreskuratzeko, euskal kulturaren susperraldi aberats eta heterogeneoa plazaratu zen, elkarte eta erakunde ugarien eskutik. Gero eta gehiago lotu ziren kultura eta politika.