Foruak eta Karlistadak: Euskal Herriko Historia Politikoa
Foruak eta Euskal Herriko Ordenamendu Juridiko-Politikoa
Foruak Euskal Herriko ordenamendu juridiko-politikoak dira. Erregе Katolikoek emandako lehen aldiz idatzita 1526an, baina aurretik ere bazeuden. Foruak pribilegioak ematen zizkien euskal lurraldeei: foru-pasea (legeak ezarri edo deuseztatzeko aukera), zergen salbuespena, zerbitzu militarrik ez egitea eta kontzertu ekonomikoa. Foruek erakunde propioak zituzten: Batzar Nagusia (botere legegilea), exekutiboa (foru aldundia) eta agintaritza exekutiboa.
Foruen mehatxua eta galera
Foruak 1700. urtean Borboiak etorri zirenean mehatxatuta egon ziren. 1808an frantsesek Euskal Herria hartu zuten eta Napoleonek foruak kendu zituzten. Cadizko Konstituzioak (1812) ideia liberalak zabaldu zituen eta foruak deuseztatu zituen. Fernando VII berriro ezarri zenean, 1837ko konstituzioa aurreratu zen eta foruen aurkako saiakerak egin ziren.
Karlismoa: foruen aldeko mugimendua
Karlistak absolutismoaren eta foruen alde zeuden, katolizismoaren alde, eta estatu liberalaren aurka borrokatu ziren. Alderdi honen oinarria baserritar, elizgizon eta noble txikiak ziren, mundu tradizionalaren defendatzaileak. Burgesia eta eskubide ekonomikoen aldeko liberalak, aldiz, noble handiekin batera, erregimen zaharraren eta nekazari egoeraren aurka zeuden. Karlistadak baserritarrek bizimodua aldatzearen beldur ziren, eta jauntxoak eta kleroaren desamortizazioaren beldur ziren; burgesia, berriz, eskubide ekonomikoak galtzearen beldur.
Lehen Karlistada (1833-1840)
Karlistada 1833an hasi zen ofizialki, 1832ko altxamenduak Bilbon eta Klubak sortu ondoren. Urrian lehen karlistada hasi zen Fernando VII hil ondoren. Erregezaleak Bilbo hartu zuten 1833ko azaroan, eta Bilbotik Etxarrira mugitu ziren. Zumalakarregi izendatu zuten abenduan, eta egoera kontrolatu zuen. Maria Cristinak bakea nahi zuen, armak eta foruak itzultzeko, baina karlistek ez zuten onartu. Mendi-mutilen taldea indartu zuten, eta Zumalakarregi Madril konkistatzea proposatu zuen, baina lehenengo Bilbo hartu nahi zuen. Zumalakarregi Bilbon hil zen, eta desadostasuna sortu zen karlisten artean.
Bergarako Hitzarmena (1839)
Gobernu liberalak bakea sinatu zuen karlistekin, baldintza batekin: foruak ez zirela kenduko. Liberalak Maria Cristina presionatu zuten Cadizko Konstituzioa berrezartzera behartuta, eta konstituzio berria 1837an onartu zen. Karlistak Madrilen kanpoaldean egon arren, ez zuten erasorik egin. Karlisten barnean bi alderdi zeuden: akordioa edo gerra jarraitzea. Maroto buruzagiak hiru proposamen egin zituen: Karlosen oinordekoa, Isabel II-rekin ezkontzea, foruak mantentzea eta militarrak armadan sartzea. Karlistak 1.-ez, 2.-gomendioa, 3.-onartu zuten. 1839an Bergarako Hitzarmena sinatu zen, eta Don Karlos Espainiatik alde egin zuen.
1839ko urriaren 25eko Legea
Bergarako Ituna ondoren, legea proposatu zen: bi diputazio bereizi, foru diputazioa eta diputazio probintziala. Nafarroan diputazio probintziala indartu zen, eta Gorte eredua galdu zen. 1844an gobernua hartzean, foru ahalmenak batzuk berreskuratu ziren.
Bigarren Karlistada (1872-1876)
1872an Saboiako Amadeo tronua utzi zuen, eta Lehen Errepublika hasi zen. Karlistak arrakastarik ez zuten izan hauteskundeetan 1869-1872 bitartean. Talde barneko egoera banatuta zegoen: bide parlamentarioa eta altxamenduaren aldekoak. Karlisten arteko liskarrak eta Alfontsioen aurkako liskarrak sortu ziren.
Industrializazioa eta foruen galera
Euskal Herrian, bereziki Bizkaian eta Gipuzkoan, industrializazio guneak oso garatuak zeuden. EH blokeoak eta garaipen militarra arrakastarik izan ez zuten. Liberalek foruak kendu nahi zituzten, eta euskaldunak pribilegioen alde matxinatu ziren. 1876an fiskalitate propioa eta soldaduzarekiko salbuespena ezabatu ziren.
Canovas eta foruen deuseztapena
Canovas-ek foruak deuseztatu nahi zituen, gerra eta berdintasun ezaren ondorioz. Legea proposatu zen, eta gizon eta diru kontribuzioa ezarri. Foru diputazioak deuseztatu eta diputazio probintziala ezarri zen.
Kontzertu ekonomikoaren mantenua eta demokrazia
Kontzertu ekonomikoa soilik mantendu zen foru zaharretan, zerga autokudeaketa kupo baten truke. Frankoren diktaduran ez ziren aplikatu, eta demokraziarekin berreskuratu ziren.