Euskararen historia: euskalkiak, euskara batua eta Erdi Aroko idazleak

Euskalkien sailkapena eta euskararen historia

Hizkuntzalariek aitortu dute euskara ez dela beste inolako hizkuntzarekin lotura genetikorik duen aitzindaria. XVIII. mendean, Manuel Larramendi apaiz eta gramatikari jesuita izan zen euskararen apologista nagusia, eta XX. mendean, euskal dialektologiaren pertsona nagusia Luis Bonaparte printzea izan zen. Berak, 8 euskalki eta 25 azpieuskalki bereizi zituen sailkapen honetan:

• I-EH (Iparraldeko mendebaldeko taldea): lapurtera, zuberera eta ekialdeko behe-nafarrera.
• H-EH (Hegoaldeko mendebaldeko taldea): bizkaiera, gipuzkera eta ipar/hego goi-nafarrera.

XX. mendean, Maria Azkue euskaltzainburu eta idazleak 7 euskalki aipatu zituen. Gaur egun, Koldo Zuazo irakasle eta ikertzaile eibartarrak 6 euskalki eta 14 azpieuskalki daudela dio:

• H-EH: bizkaiera, gipuzkera, erdialdeko, nafarra eta ekialdeko nafarra (hilzorian).
• I-EH: nafar-lapurtera eta zuberera.

Bizkaiera: bizkaiera eta gipuzkera, Debako, Arroa, Aramaio eta Legutioko aldekoak. Gipuzkera: gipuzkera eta nafarra mendebaldea. Nafarra: Nafarroako iparmendebaldekoa. Ekialdeko nafarra: Erronkariko eta Zaraitzuko hizkerak. Nafar-lapurtera: lapurtera eta behe-nafarrera. Zuberera: zuberotarrak.

Euskara estandarizazioaren lehen urratsak

Euskara estandarizatu eta modernizatzeko plangintzaren lehen urratsak XX. mendeko hamarkadetan eman ziren. 1968an, Arantzazuko kongresuan, euskara batua onartu zen. Ortografia, morfologia, sintaxia eta maileguen arauak finkatu ziren. Koldo Mitxelena euskaltzaindariak eman zion euskara batuari egitura eta forma. Arantzazuko egitasmoa 1978an Bergarako kongresuan berretsi zen.

XVI. mendea: Gizartea, kultura eta erlijioa

Gizartea

XVI. mendean, feudalismoaren gainbehera burgesiaren indartzearekin batera gertatu zen. Florentzia, Venezia eta Europako beste hiri askok merkataritzaren garapena ezagutu zuten. Merkataritzaren hazkundeak gizartearen antolaketa aldatu zuen, eta egitura berriek sistema feudalaren amaiera ekarri zuten.

Kultura eta artea

Errenazimendua Italian sortu zen. Erdi Aroko estilo gotikoa gaitzetsiz, iturri klasikoetara itzultzearen beharra aldarrikatu zuten. Quattrocento eta Cinquecento mendeak Florentzia, Erroma eta Venezia izan ziren errenazimenduaren sehaska. Medici familiak artistak eta idazleak bultzatu eta babesten zituen; Leonardo da Vinci, Mirandola edo Tizianoren kasua.

Humanismoa errenazimenduak ekarritako giza ikuspegi berria da. Teozentrismoa (Jainkoa guztiaren gainetik) desagertu eta antropozentrismoa agertu zen. Inprentak ideia berriak zabaltzen lagundu zuen. Lehen inprenta XVI. mendean, Alemaniako hiri batean, sortu zen. Humanismoa, Amerikarako bideak eta inprenta Aro Modernoaren bidea markatu zuten.

Erlijioa eta politika

Erreformak garrantzia izan zuen zientziaren eta kulturaren alde kezka zutenentzat. Martin Luther eta Joan Kalbino dira Erreforma protestantearen gidari ezagunenak. Inkisizioak, berriz, Elizaren doktrina ofiziala babesten zuen, eta horrek Elizaren etsaiak sortzea ekarri zuen Frantzian, Alemanian eta Ingalaterran. Euskal Herrian, Joana Albretekoa Frantziako kalbinisten alde egin zen, erreforma bultzatuz. Erreformak aldaketa ugari ekarri zituen: ordena erlijiosoa deuseztatzea, ikono eta irudien kentzea eta elizaren ondasunen desjabetzea.

Idazleak

Bernart Etxepare

Nafarroan jaioa, euskal idazle nagusienetakoa da. Linguae Vasconum Primitiae liburua Bordelen argitaratu zen 1545ean. Lau zatiz osatuta dago: sarrera, erlijio eta maitasunezko kantuak, eta bi kantu gehiago. Herri-olergarkia da, analfabetoak ziren herritarrei zuzenduta. Bertsoak 15 silabako lau bertsoz osatuta daude, Garaziko hizkeran idatzita. Gaia Erdi Aroko maitasuna da: urruti dagoen maitearen oroimena, amodio cortésa.

Joanes Leizarraga

Beraskotzen jaio eta Nafarroan hil zen. Erregina eta Elizaren aginduak betetzen zituen. Bere 3 obra 1571n argitaratu ziren: Jesukristo gure Jaunaren Testamentu Berria, Kalendrera eta ABC. Kritikek itzultzailearen meritua aitortzen diote, baina latinaren eragin sintaktikoa eta hizkuntza denentzat ulergarria izateko zaharkitutako kutsua ere aipatzen dituzte.