Euskal Nazionalismoa eta Espainiako II. Errepublika

Sarrera

Euskal nazionalismoa (CNV eta Aberri) antolaketa sendoarekin. Karlistek indarra zuten, eta eskuma eta ezkerra non indartsu zeuden eztabaidagai zen (errep. ez ideologia EHn). Landa eremuan karlisten eta abertzaleen eragina nabarmena zen.

Autonomia Estatuaren Aldeko Ekimenak

1. Ekimena: Lehenengo guda munduala amaitu zen, Wilsonen printzipioekin eta gobernuko liburuarekin (bertan krisi politikoa zegoen).

Lizarrako Estatutua: Errepublikaren aukera autonomia lortzeko. Agirreren mugimendua (abertzaleak, karlistak, katolikoak). Euskal estatutuaren aurreproiektua (4) udal ordezkariekin. Hauteskundeak EAJ eta CEDArekin. Gorteetan estatutua aurkeztu zen, baina ez zuen bat egin konstituzioarekin.

Diputazioen Kudeaketa Batzordearen Proiektua: Konstituzioa onartu eta hurrengo egunean gobernu berria eratu zen. Estatutua taldeei agindu zitzaien (sozialistak, EAJ, errepublikazaleak, abertzaleak; baina karlista katoliko nafarrek ezetz esan zuten). Beste bat egin zen eta gorteetan atzera botatu zen. Bi urte lasai igaro ziren.

1926ko Estatutua: Gobernu aldaketa izan zen, ezkerrak indarra hartu zuen eta beste programa bat egin zuten batzordeek (Indalecio, Agirre). Estatu kolpearekin gerra hasi zen, proiektua eten zen eta 36ko autonomia estatutua onartu zen. Euskallur frankismoaren menpe geratu zen. Eusko Jaurlaritza eratu zen Gernikan diputatu batekin, eta estatutua garatu zuten (dirua, pasaportea, zipaioak, unibertsitatea sortu...). Frankismoan EH okupatu eta Agirre Kataluniara joan zen. Frantkoaren estatuak kontzertu ekonomikoak baliogabetu zituen.

Gerra Zibila Euskal Herrian

Burgesia abertzalea errepublikaren alde jarri zen, eta goi kleroa frankismoarekin. Autonomia estatutua Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian garatu zen.

Uztailaren 18a

Gerra. Errepublikazaleak leialak ziren, aginte bateraturik gabe. Bizkaia lasai eta leial mantendu zen. Nafarroa eta Araba nagusitu ziren (militar altxatuen alde, oinarri sozial sendoarekin).

Gerraren aldiak

• Nafarroa menderatuta, gerra nahi zuten.
• Bizkaia fronte bihurtu zen Gipuzkoarekin.
• EAJk ez zuen parte hartu hasieran. Largo Caballerok estatu indarra sartu zuen (EAJk parte hartzeko negoziatu zuen).
• Euskal Herria matxinatuen kontrolpean eta errepublikazaleen menpe egon zen.

Autonomia estatutua onartuta, Eusko Jaurlaritzaren lehen neurria armadaren eta Eusko Gudarostea eratzea izan zen. Gerraren zuzendaritza Agirreren esku egon zen. Euskaldunen gabezia handiak egon ziren (artileria, hegazkinak). Eusko Gudarosteak kolpeak jasan zituen eta administrazio autonomoa eraiki zen.

Frankismoak EH menperatu zuen (Mola + Alemania vs Bizkaia). Burdin gerrikoa hautsi zen, Santoñako ituna sinatu zen, ia dena frankisten esku geratu zen eta errepublikazaleek kolpeak jasan zituzten.

Ondorioak

Sistema demokratikoari agur esan zitzaion, eta diktadura ezarri zen, mendeku garai batekin.

Errepublikaren Ezarpena

Primo de Riveraren diktadurak ezinegon soziala sortu zuen eta dimititu egin zuen. Alfontso XIII.ak Berenguer jarri zuen gobernuburu. Oposizioko alderdiek Donostiako Ituna sinatu zuten (EAJk ez zuen sinatu). Militarrak Jacan matxinatu ziren. Alfontso XIII.aren egoera agerian geratu zen, Berenguerrek dimititu zuen eta Aznar bihurtu zen gobernuburu. Presio soziala handitu zen eta hauteskundeak deitu ziren. Eibarren errepublika aldarrikatu zuten 1931n, eta Alfontso XIII.a erbesteratu egin zen.

Behin-behineko Gobernua

Gobernua eratu zen (erreformak, irtenbideak, hauteskundeak, konstituzio berria). Emakumeei boto eskubidea eman zitzaien eta lehen diputatua Clara Campoamor izan zen. 1931ko Konstituzioa idatzi eta abenduan onartu zen: Espainia estatu demokratikoa bihurtu zen (eskubide indibidual eta politikoekin). Diputatuek presidentea aukeratu zuten eta hurrengo egunean kongresua eratu zen (presidentea: Alcala Zamora; gobernuburua: Azaña). Konstituzioa ez zen guztien gustukoa izan.

Bi urteko erreforma eta haien etapen jarraipena

Erlijioa

Dibortzioa, ezkontza zibila, finantzaketa kentzea eta erlijio ikastetxeak debekatzea. Pedro Seguraren kontrako erreakzioa egon zen.

Nekazaritza

Arazo larriak krisiarekin, neurriak martxan jarri ziren. Nekazaritza Erreformaren Legea onartu zen (Sanjurjoren altxamenduarekin adostuta).

Lurraldea

Donostiako itunean Kataluniako aldarrikapen nazionalak onartu ziren, autonomia lortuz lehenengo (estatuko presidentea: Macià; lehendakaria: Lluís Companys). Lizarrako estatutua onartu zen. Estatu berri bat egiteko dekretua eta 1-2 testuak.

Militarra

Azañaren armada modernoa eta eraginkorra izateko neurriak (leialtasuna, Zaragozako akademiatik kanpo, Guardia Zibila mantenduz). Ondoeza sortu zen eta Sanjurjo atxilotu zuten militarren altxamenduan Sevillan.

Hezkuntza

Analfabetismoari aurre egitea. Lehen hezkuntza mistoa, eskola asko eta aurrekontu handiagoa. Bigarren hezkuntza hobetu zen. Unibertsitateko ikerketak sustatu ziren eta erlijioa ez zen derrigorrezkoa izan.

Lana

Gatazka sozialak konpontzeko berrikuntzak (8 orduko lanaldia, lur errentan kontratuak, gutxieneko soldata bi urtez, langabezia eta derrigorrezko lurrak).

Azañaren Gobernuaren Krisia

Gizarte gatazkak eta egoera txarra egon ziren. Ezkerrak laguntza kendu zion eta errepublikaren presioa jasan zuen. Azkenik, Azañak dimititu egin zuen.

Eskuneko Bi Urtekoa

Emakumeen botoa onartu zen. CEDA eta alderdi erradikala errepublikaren gainetik jarri ziren. Mehatxuak eta krisi etengabea egon ziren 1934an. Afrikako altxamendua gertatu zen eta eskuina indartu zen. Lerroux, Gil Robles eta Alcala-Zamora hauteskundeetara deitu zuten.

Fronte Popularra

Hauteskundeetarako ezkerra batu zen eta Fronte Popularra garaile ateratzea lortu zuen. Hego Euskal Herrian ere Fronte Popularra nagusitu zen (presidentea: Azaña; gobernuburua: Casares Quiroga). Eskuina konspirazio militarrean eta altxamenduan pentsatzen hasi zen. Madrilen jeneralak (Mola) matxinada adostu zuten. Matxinadaren burua Sanjurjo izan zen. Honek huts egin eta gerra zibila hasi zen.