Euskal Herriko eta Iberiar Penintsulako Historiaren Gakoak

Baskoiak: Antzinako herri euskalduna

Historiaurretik ezarritako herri euskaldun aurre-erromatarrak ziren, gaur egungo Nafarroan eta inguruetan bizi zirenak eta euskaraz mintzatzen zirenak. Dirudienez, euskara Europako hizkuntza zaharrena da (ez-indoeuroparra). Tribuetan antolatzen ziren eta, beraz, ez zegoen batasun politikorik.

K.a. 75ean erromatarrek lurraldea kontrolatu zuten, baina ongi moldatu ziren eta itunak sinatu zituzten; konkistaren ondoren Pompaelo sortu zen. Bizimoduaren arabera, erromatarrek bi eremutan bereizi zituzten lurrak:

• Ager Vasconum: Hegoalde eta erdialdeko lur lauak, nekazaritzarako oso egokiak. Erromatarren eragina handiagoa izan zen (Pompaelo, Andelos…).
• Saltus Vasconum: Mendebaldeko lur menditsuak. Gehienak abeltzainak ziren eta erromatarren eragina txikiagoa izan zen.

Erromatartzearen aztarnak gaur egun ere nabariak dira gure hizkuntzan eta kulturan.

Bisigodoen monarkia (507-711)

Iberiar penintsulan Erdi Aroaren hasieran indarrean egon zen sistema politikoa da, bisigodoek (germaniarrak) kontrolatua. Hiriburua Toledon izan zuten.

Erresuma osoan legedi bera ezarri zuten eta erlijio ofizial gisa Erromako doktrina katolikoa hautatu zuten. Monarkiaren instituzioa ahula zen, barne-gerra ugari eta erregeen etengabeko aldaketak zirela medio. Hori dela eta, 711n musulmanek erresuma horrekin amaitu zuten.

Erreinu kristauen lur-hedapena

Erdi Aroan, kristauek musulmanak Iberiar penintsulatik kanporatzeko eta lurraldeak bereganatzeko egindako prozesu luzea izan zen (IX. mendetik 1492ra). Asturiarrek hasi zuten prozesua, bisigodoen ondorengoak zirela argudiatuz.

Prozesuaren gakoak:

• Birpopulaketa: Lurraldeak berreskuratzean biztanleak finkatzea.
• Hedapena: Hasieran Duero haraneraino, gero Ebro eta Tajo ibaietaraino.
• 1212ko Navas de Tolosako garaipena: Kristauek Guadalquivir harana, Valentzia eta Murtzia eskuratu zituzten.
• Amaiera: 1492an, Errege-erregina Katolikoek Granada konkistatu zutenean.

Moriskoen kanporaketa (1609)

Felipe III.ak dekretu bidez agindutako kanporaketa izan zen. Kristautzera behartu arren, ezkutuan islama praktikatzen zuten musulmanak (moriskoak) kanporatu zituzten. Honek ondorio latzak ekarri zituen gizartean eta ekonomian.

Nafarroako konkista (1512)

Fernando Katolikoak, Gaztelaren izenean, Nafarroan gauzaturiko konkista da. Agramondarren eta Beaumontarren arteko istiluek konkista erraztu zuten. Nafarrek erresuma berreskuratzeko saiakerak egin zituzten (Noain 1521, Amaiur 1522), baina alferrik. 1515eko Burgoseko Gorteetan, Nafarroak erresuma izateari eutsi zion eta bere foruak mantentzea lortu zuen.

Taifa erresumak

1031tik aurrera Al-Andalusen sortutako erresuma musulman independenteak. Kulturalki eta ekonomikoki aberatsak ziren, baina militarki ahulak. XIII. mendetik aurrera, Granadakoa izan zen iraun zuen bakarra, 1492an erori zen arte.

Planta Berriko dekretuak

XVIII. mendearen hasieran, Felipe V.ak aplikatutako dekretuak dira. Ondorengotza gerran Borboien kontra egin zuten lurraldeei foruak kendu zizkieten. Nafarroak eta Euskal Probintziek, ordea, foruak mantendu zituzten, erregearen alde egin zutelako. Neurri hauek Borboien politika zentralistaren hasiera izan ziren.