Euskal Herria II. Errepublikan eta Berrezarkuntzan
II. Errepublika eta Autonomia Estatutuaren Saiakerak
Errepublikaren lehen pausoa Konstituzioa egitea izan zen. Euskal Herrian hiru indar politiko nagusi zeuden: nazionalistak, eskuindar tradizionalistak eta ezkertiar errepublikanoak. Eusko Ikaskuntzak lehen egitasmoa egin zuen, nazionalistek ez zuten espero, eta tradizionalistekin bat egin zuten autonomia estatutua bultzatzeko. Bi talde politiko hauek helburu politiko komunak zituzten: Errepublikaren laikotasunaren aurka zeuden eta foruen defentsa bultzatzen zuten.
Lizarra aukeratu zuten, karlistak hiri honetan asanblada bat egiten ari zirelako eta tradizionalistek Lizarra hiriburu aukeratu zuten burutu zituzten bi gerra karlistetan.
Espainiako behin-behineko gobernuak ezin zuen egitasmo hau onartu. Konstituzioa egin gabe zegoen, eta marko juridiko politiko orokorra egin arte ezin zuten ez Kataluniako estatutua ez Lizarrakoa onartu. Euskal egitasmoa egin zuten indar politikoak Errepublikaren aurkakoak ziren. Donostiako Ituna sinatu zuten alderdiek Errepublika integrala autonomiekin defendatzen zuten, eta Estatua eta Elizaren arteko banaketa defendatzen zutenek ezin zuten errepublika konfederala edo katolizismoa defendatzen zuen egitasmoa ontzat hartu.
1931ko abenduan, Konstituzioa onartuta egon zenean, Kataluniako estatutua birmoldatu eta aldarrikatu zen, baina Lizarrako estatutua birmoldatzeko ez zegoen aukerarik, helburu politiko oso desberdinak zeudelako: nazionalistek subiranotasuna nahi zuten; karlistek Errepublikari arazoak sortzea zuten helburu; eta ezkertiarrek ez zuten "Gibraltar vatikanista" nahi errepublika laiko batean.
Hurrengo urtean, batzorde kudeatzaileek egitasmo berri bat bultzatzea erabaki zuten. Erakunde hauek ezkertiarren esku zeudenez, Konstituzioa kontuan hartu zuten bere ezaugarriak zehazteko. EAJ, karlisten interes eza ikusirik, ezkertiarrengana hurbildu zen estatutu bat izateko nahian, eta prozesua martxan jarri zen Errepublikako lehen aldi horretan.
1932ko hauteskundeak eskuinak irabazi zituen, eta prozesua bertan behera geratu zen, Fronte Popularrak 1936an irabazi arte.
Berrezarkuntza eta Euskal Gizartearen Eraldaketa
Testuingurua Berrezarkuntzaren garaian kokatu behar dugu. 1874-1931 iraun zuen, eta sistema politiko canovista nagusitu zen. Sistema honek bi alderdi nagusi zituen, gainerako indar politikoak sistematik kanpo uzten zituen bitartean. Periferiako burgesiek beraien alderdiak sortu zituzten.
Euskal lurraldeetako egoera desberdina zen: Euskal lurraldeetan karlismoak landa eremuetan izan zuen eragina oso handia izan zen, eta Bigarren Gerra Karlistan foruen defentsa izan zen gerraren ardatza. 1840-41ko foruen birmoldaketaren ondorioz bateraketa juridikoa gertatu zen. Bigarren Gerra Karlista amaitu zenean, lurralde hauek behin betikoz sistema liberalean sartzeko prozesua zabaldu zen.
Adostasuna ez zen posible: Canovasek beste lurraldeek bezala zergak ordaindu behar zituztela zioen, baina jasotzeko baliabideak diputatuen eskuetan utzi zituen. Karlistek eta liberal fueristek, berriz, foruak berrezkuratzea oinarrizkotzat jotzen zuten.
Industrializazioaren eragina: Bizkaian garatu ziren siderurgiako edo ontzigintzako enpresek enpresa familiarren porrota ekarri zuten. Etorkinen sustrai kulturalak desberdinak ziren, eta langileek zituzten lan baldintzak oso eskasak zirenez, mobilizazioak eta elkarte marxisten garapena agertu ziren.
EAJren Jatorria eta Bilakaera
Aranaren ideologiaren bi oinarri: tradizionalismoaren eragina eta erromantizismo alemaniarraren eragina arrazan eta hizkuntzan. 1898an Euskal Herrikoak (PNV) sortu zirenetik bi joera elkarbiziko dira: Aranaren joera independentista erradikala eta Ramon de la Sotaren joera autonomista pragmatikoa.
Aranaren heriotzak bere ideologiaren bilakaera moztu zuen, eta aurrerantzean ortodoxo eta heterodoxoen arteko borroka ideologiko bat sortu zen. Ondorioz, joera laikoena EAJtik irten zen Askatasuna osatzeko, eta heterodoxoek CNVtik ortodoxoak kanporatu zituzten, 1919an alderdi klerikala, eskuinekoa eta independentista osatu zutenak EAJ izenarekin. 1930ean, bi alderdi hauek berriz elkartu ziren, EAJren izen tradizionala mantenduz.