Euskal Herria 1936ko Gerran: Hauteskundeak, Frontea eta Burdinazko Gerrikoa
Hauteskundeen emaitzak eta indar politikoak
1936ko hauteskundeen emaitzek agerian utzi zuten hainbat indar eta estrategia politiko zeudela lau euskal probintzietan. Gipuzkoan eta Bizkaian gehiengo argia zegoen, EAJk eta Fronte Popularrak osatua, eta Estatutua eta Errepublika betetzearen alde zegoen.
Arabako, Nafarroako eta Gipuzkoako eta Bizkaiko landa-eremu batzuetan, jarraitzaile gehien zituen alderdia antzinako karlistena zen, Komunio Tradizionalista izenekoa. Alderdi horrek indar militar paralelo bat zuen, erreketeak. Indar politiko horren jarrera erregimen errepublikanoaren aurkakoa zen eta altxamendu militarraren alde zegoen.
Gipuzkoako frontea
Lehen hilabete horietan, Arabatik eta Nafarroatik aurrera zihoazen erreketeen erasoa jasan zuen Gipuzkoak. Tropa matxinatuek Irun hartu zuten, Frantziarekiko muga itxi zuten eta, azkenik, Gipuzkoa Mola jeneralaren esku geratu zen. Ondorioz, tropa matxinatuek Bizkairantz egin zuten aurrera.
Gipuzkoako Defentsa Batzordeak, EAJk, Fronte Popularrak eta CNTk osatua, gerra antolatzeko eta lurraldea kontrolatzeko sortu zen. Hala ere, anarkisten eta nazionalisten arteko etengabeko liskarrek eta miliziek erasoari aurre egiteko zuten ahalmen urriak Gipuzkoako frontea desegitea eragin zuten.
Agirreren gobernua eta Vila-realgo erasoa
Agirreren gobernuak hartu zuen gerraren zuzendaritza. Bizkaitik hurbil egindako etsaien presioaren aurrean, azaroan erasoa agindu zuen Vila-realen (Araba) aldera, Gasteiz hartzeko asmoz. Baina ustezko erasoa porrota bihurtu zen, eta agerian utzi zituen euskal armadaren akatsak eta tropa matxinatuen nagusitasuna.
Burdinazko gerrikoa
Eusko Jaurlaritza Bizkaiko lurraldearen defentsan murgildu zen, eta burdinazko gerriko ezaguna sortu zen hiriburua defendatzeko. Armada frankistak, Alemaniako Condor Legioaren eta Italiako zenbait unitateren laguntzarekin, aire-erasoak eta artilleria-erasoak batu zituen infanteriaren esku-hartzearen aurretik. Horri esker, etsaien tropek azkar egin zuten aurrera. Otxandio, Durango eta Gernika hurrenez hurren erori ziren, eta maiatzean burdinazko gerrikoaren aurkako erasoari ekin zitzaion, Dávila jeneralaren aginduz.
Frontearen haustura, Alejandro Goikoetxeak emandako laguntzari esker gertatu zen. Goikoetxeak defentsa-sistemaren diseinuan parte hartu zuen eta sistema horren ahulguneak ezagutzen zituen. Horri esker, nazionalak ekainean Bilbon sartu ziren.
Santoña, Gijon eta erbestea
Euskal armadaren zati handi bat, batailoi nazionalistek osatua, Italiako tropen aurrean kapitulatu zuen Santoñan (1937ko abuztuaren 24a). Gainerakoa, ezkerreko alderdien batailoiek osatua, Gijon erori zen arte jarraitu zuen, urrian. Euskal Herria nazionalen esku geratu ondoren, euskal nazionalistek eta sozialistek, Agirre lehendakariaren Eusko Jaurlaritzarekin batera, Frantziara erbesteratu ziren.
Lehen frankismoa eta gerraosteko krisia
Lehen frankismoaren ezaugarri nagusia alderdi guztietan homogeneotasuna ezartzea izan zen. Gerraosteko krisiak eragin desberdina izan zuen gizarte-talde guztietan, baina biztanle gehienek zailtasunak izan zituzten hornidurarako, premiazko produktuen prezioen igoeragatik, soldata txikiengatik eta goseagatik.
Bigarren Errepublika eta Estatutuaren arazoa
1931ko apirilaren 14an Bigarren Errepublika aldarrikatu zen Madrilen, Bartzelonan eta Espainiako beste hiri batzuetan. Errepublikanoen hauteskunde-garaipenak, udal-hauteskundeetan, monarkiaren amaiera ekarri zuen, eta Alfontso XIII.a erbestera joan zen, eskubideei uko egin gabe. Garaipen horren ostean, 1930eko San Sebastián Itunean sinatutako alderdien buruzagiek Aldi Baterako Gobernua osatu zuten, Niceto Alcalá Zamora eskuin errepublikanoaren buruzagiarekin.
1931ko Konstituzioa Bigarren Errepublikaren obra nagusia izan zen. Espainia errepublika batasuntzale gisa definitu zuen, Estatu zentral indartsu baten bidez. Hala ere, Autonomia Estatutuen bidez, eskualdeetako arazoak konpontzeko bidea eskaini zuen. Aspektu hori funtsezkoa da Euskal Herrian gertatutako gertakariak ulertzeko.