Euskal Foruak eta Karlistaldien Historia

Sarrera eta Foruen Jatorria

Sarrera-lege bat, foruak herrialde instituzioen bilduma dira. Herrialde bakoitzaren berezitasunak eta usadioak idatziz komunikatzen ziren, eta gero behin-bilduma bihurtzen. Penintsulako erresuma ohiturak Iberia guztian zeuden eta goi-agintearekin harremanak arautzen zituzten. Lurra zentralizatzeko saioak eta 1815eko aragoi aduanak kendu baziren ere, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba eta Nafarroako foruek probintzietan mantendu ziren bereizita. Tentsioak eta pribilegioen eskubideak tarteko.

Euskal Herriko Foruek Emandako Berezitasunak

Erregearen eta lurraldeko akordioak: Foru Erkidegoak erregimen onartua eta erakunde fiskal eta autonomia-legeak errespetatzen ditu. Udal eta diputazioen eskutik.

• Foru baimena: Batzar nagusien erregimenak aginduei uko egiteko ahalmena.
• Soldadutzaren salbuespena: Ez soldadutzarik, gerra bolondres eta irteera ordainduarekin.
• Merkataritza-askatasuna: Zoll, barnekoa, itsasorik ez, inportazioen gaineko kontrolak.
• Foru krisea: Tronuratzean erregeak foruak berretsi behar zituen, zinegile ibilbidearekin.
• Batzar nagusiak, gorteak, behin-idatzia eta zuzenbide zibila aldatzeko ahalmen bereziak.

Euskal Herriko Erakunde Politikoak Foru Garaian

Legegintza erakundeak, batzar nagusiak, gorteak: Bertan bildu herriak arazo ordezko eskualde aurre bakoitzean eman behar zituena botoa aurretik erabakitzeko hiritarren artean. Gero erabaki ordezko esku-batzar nagusiak egikaritzen zituen.

• Erakundeak: Legeak egin, zergak jarri, kide hautatuak, aurrekontuak zehaztu, foru baimena eman edo kentzeak, herritarren kexuei erantzun eta politikaren segurtasunaz arduratu (adibidez, Bizkaiko Gernikako askatasunak).
• Sinboliozko eskualdeak: Batzar nagusietan hautatuak, batzarrak bilduta ez zeudenean erabakiak hartzen zituzten.
• Korporazioak: Boteretsuak, ekintza jardun jakin bati lotutako pertsona ordezkari batekin edo batzar txiki batean bilduta.
• Amankomunak: Konferentzien arabera, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko ordezkariak. Helburua: gatazkak saihestea eta amankomunean foruak babestea.

Instituzioen Aldaketak eta Espainiako Arazoak

Monarkia borboitar absolutistak foruen indarrarekin jarraitzea zaildu zuen. 18. mendean aduana kostaldean eta barnealdean ezarri ziren. Euskal lurraldeko arazoak libratzeko zerga-sistema batzuek merkatuari mesede egin zioten. Euskal burgesiak foru sistema eta aduanak aldatzea edo ezabatzea nahi zuen; aristokrazia lurjabeak eta baserritarrek, aldiz, ez zuten foru sistema aldatu nahi.

Karlistadak Euskal Herrian

Karlomagno edo Karlos anaiak Fernando VII.aren ondorengotza defendatu zuen absolutismoaren eta euskal foruak mantentzearen alde. Baserritar giroan gehiengoa zuen, eta aduanek eta herri-lurren arazoek baserritarrei mesede egiten zieten. Bestalde, liberalek koroa librea defendatzen zuten, foruak kendu eta askatasun-foruzale gutxiago nahi zituzten. Hiri-guneetako negoziogizonak eta intelektualak jabetza askatasunaren alde zeuden, merkataritza eta askatasun ekonomikoa aldarrikatuz.

Lehen Karlistaldia (1833-1839)

Espainiako gerran karlistak eta liberalak aurrez aurre egon ziren. Krisialdi ekonomikoa eta Europako aliantza militarrak tarteko, gerra hasi zen 1833an altxamenduarekin:

• Bilbo indarrez hartu zen, eta kontrolapuntuak ezarri ziren ekintzak zabaltzeko.
• Gasteiz eta Gipuzkoako hainbat herri hartu ziren (Tolosako altxamendua, Eibar, Azpeitia). Kleroak eraginda talde armatuak sortu ziren, probintziak matxinatzeko prestatuta.
• Bilbo hartzea funtsezkoa zen karlisten sakabanaketa ekiditeko, Zumalakarregiren gidaritza under.

Zumalakarregiren Aldia (1833-1835)

Krisi ekonomikoak eta gobernuaren nahiak Zumalakarregi ezagun egin zuten. Mendiko armadak eta mutilen taldeak bildu zituen. Karlisten menpe, atzerrian izan ezik hiriak menderatu zituzten. Indarra hartu zuen gerrak, eta 1834an estatuko erreginaren gobernuekin borrokak egon ziren. Madrilera joan beharrean, lehenik Bilbo konkistatu behar zela erabaki zen, baina setioan Zumalakarregi hil egin zen zaurien ostean.

Gerraren Amaiera

Esparterok Bilboko setioa apurtu zuen, eta horrek kolpea izan zen karlistentzat. Madrilera espedizioa egin zen arren, helburua ez zen lortu. Marotoren gerra eskubidearen amaierarekin eta Oñatiko zein Bergakoko besarkadarekin, 1839an armadak bakea sinatu zuen, eta foruak Madrilera eraman ziren eztabaidatzeko.

Bigarren Karlistaldia

Santuko kruz apaizarekin eta hainbat matxinadarekin berpiztu zen. Euskal Herriko karlistek menpe handia eta antolakuntza markoa izan zuten, baina hiriak hartu ezinik (Bilbo setiatu zuten berriro). Azkenean, Karlos erregegaiaren gainbeheraren eta erbesteratzearen ondorioz, gerra amaitu zen (1872-1876).