Euskal Autonomiaren Historia: Foruetatik Estatutuetara

Euskal Autonomiaren Bilakaera Historikoa

Foruen Indargabetzea eta Abertzaletasunaren Sorrera

Gobernu liberalek foruak indargabetzeak euskal abertzaletasuna piztu zuen. Helburua, hasiera batean, ordena tradizionala berrezartzea zen.

Bigarren Errepublika eta Autonomia Aldarrikapenak

Bigarren Errepublikan, autonomia eskubidearen aldeko aldarrikapenak sortu ziren. Autonomia, ordea, estatuaren menpeko aginte gisa ulertzen zen, estatuak askatasunez aritzeko baimena emanez.

Euskal Foruak eta Lurralde Bateratzea

Euskal foruek lurralde bakoitzaren berezitasunak mantentzen zituzten. Estatutu proiektuek euskal lurraldea bateratu nahi zuten, baina foruak probintzia bakoitzak berez zituen.

Nazioarteko Egoera eta Estatutu Proiektuak

• 1919an Europan nazionalisten indarra handitu zen, eta AEBn Wilsonen autodeterminazio eskubidearen aldeko jarrera sustatu zen. Honek Euskal Herria eta Katalunia bultzatu zituen.
• Romanonesek lehen euskal estatutua agindu zuen, baina 1917ko krisiak eta gobernu aldaketek prozesua eten zuten.

Abertzaleen Erantzuna eta Lizarrako Estatutua

Abertzaleek Donostiako Hitzarmenean parte ez hartzea erabaki zuten, eta karlistek ez zieten leialtasunik Errepublikari.

Nazionalistek, Agirre gidaritzapean, autonomiaren aldeko udalen mugimendua bultzatu zuten. Nazionalisten eta karlisten laguntzarekin, Lizarrako Estatutua euskal ikaskuntza elkarteek idatzi zuten.

Eusko Jaurlaritza eta Gerra Zibila

Prieto sozialistarentzat, Gibraltar vaticanista zen, eta ez zen onartu. Hala ere, Eusko Jaurlaritzak Vatikanoarekin negoziatzeko eskumena zeukan.

Beste estatutu antzeko bat batzorde gestoreek (ezkerrak) idatzi zuten; karlistek ez zutenez onartu, Nafarroa kanpo geratu zen, eta azkenean ez zen aurrera atera.

1936: Estatutuaren Onarpena eta Gerraren Hasiera

1936an Fronte Popularrak irabazi, eta estatutua onartu zen Gerra Zibila hastean.

Gerra Zibilaren Hasiera Euskal Herrian

1936an Euskal Herria bi zonatan zatitu zen: talde nazionala (errepublikari leiala) eta abertzaleak (ere leialak).

Gipuzkoako Defentsa Batzarra sortu zen, EAJ eta CNTk osatua. Eztabaida handien ondoren, Beorlegui koronelak erasoari ekin eta Irun hartu zuen.

Iparraldearen Isolamendua eta Bilboko Defentsa

Iparraldea Frantziatik isolatuta geratu zen, eta Irun erre egin zen, nazionalek ez erabiltzeko. Nazionalistek Donostia utzi, baina azkenean Gipuzkoa hartu zuten, eta jendea Bizkaiara ihes egin zuen (horretarako sortu zen Defentsa Batzarra).

Eusko Jaurlaritza Errepublikaren Muga-Gunean

Eusko Jaurlaritza Agirre lehendakari abertzale eta ezkerreko errepublika misto gisa eratu zen. Isolamenduak independentzia ahalbidetu zuen eta gauzak sortu zituen.

Gerraren Bilakaera eta Frankisten Konkista

Eusko Jaurlaritza gerrari buelta ematen saiatu zen Legution erasoz, Araban hasieran garaipen bat lortuz, baina laguntza iritsi ez zitzaienez, ez zuten eutsi.

Bilbo defendatzea erabaki zen, Burdinezko Gerrikoa ezarriz. Mola Bizkaia konkistatzen saiatu zen, industria dela eta. Kondor, italiar eta nafar armadak erabili zituzten, eta Otxandio, Gernika bonbardatu zituzten.

Bilboren Eroria eta Ondorioak

Mola hil ondoren, gerriko diseinatzailea aldatu zen, eta nazionalek Bilbo hartu zuten, Bigarren Errepublika amaituz.

Francok Gipuzkoa eta Bizkaia traidoretzat jo zituen, eta Kontzertu Ekonomikoa kendu zien.

Autonomiaren Berreskurapena

1979an estatutua lortu zen, gaur egun oraindik funtzionatzen duena. Berritzeko Ibarretxe Plana proposatu zen, baina Espainiako Parlamentuak ezetz esan zuen.