Euskal Autonomia Estatutua eta Gerra Zibila (1931-1936)
Sorrera eta Testuingurua (1931-1936)
1931ko apirilaren 14aren ondoren, Errepublika ezarri zen eta Euskal Herriko estatutuaren garapena aztertzeko prozesu ezberdinak sortu ziren. Biurteko reformistan eta erreforma garaian, Euskal Herriko tradizionalistak eta nazionalistak eskuinean kokatu ziren (Errepublikazaleak, Sozialistak eta EAE-ANVko kideak ezkerrean zeudela). Eskuinak hauteskundeak irabazi zituen eta autonomia estatusaren aldeko esku-hartze handia egon zen.
Lehen Estatutu Proiektua: Lizarrako Estatutua
Eusko Ikaskuntzak bultzaturik, helburua Euskal Herriko garapen sozioekonomiko, kultural eta politikoa lortzea zen. Proiektuak 4 probintzia bildu eta Errepublika federalean sartzea proposatzen zuen, oinarri elebidunarekin eta Madrilgo Batzordea Euskal batzordearekin parekatuz. Hala ere, ez zen aurkeztu.
Berri bat proposatu zen, Lizarrakoarena, oso tradizionalista zena: elizaren eta karlisten eragina, Vatikanoarekiko harremana, foruen aipapena, kanpotarrentzat 10 urteko betoa eta konstituzio berriaren aurkako jarrera zuela eta, ez zen onartu.
Batzarkideetako Estatutua
Ondoren, Batzarkideen estatutua proposatu zen: Nafarroa baztertu zen, estatu akonfesionala aldarrikatu zen, demokratikoagoa zen eta konstituzioarekin bat zetorren. Araban, aldiz, ez zen aho batekoa izan. CEDA-k ez zuenez onartu, EAJ ezkerrera mugitu zen babes ezaren ondorioz.
1936ko Autonomia Estatutua
Azkenik, 1936ko Autonomia Estatutua proposatu zen eta onartua izatekoa zen Indalecio Prieto eta Jose Antonio Agirreren bidez, batzorde buru zirela. Garapen azkarra eta eraketa baten ostean, 1936ko urriaren 1ean onartu zen, nahiz eta zehaztasun eza handia egon. Gerra zela eta, hauteskundeak ez ziren garbiak izan eta Lehendakaria eta alkate republikarrak nola aukeratu eztabaidatu zen.
Eusko Jaurlaritzak eskumen batzuk hartu zituen eta armada antolatu zuen. Gerra zibilaren garapena ulertzeko bi alderdi bereizi behar dira Euskal Herri ezberdinean: Eliza nazionalista altxatuen aurka zegoen eta nazionalen artean tradizionalistek eta errepublikazaleek goi burguesiaren babesa zuten, karlistak nazionalen alde zeudenean.
Gerra Zibila Euskal Herrian (1936-1937)
Melillan hasi zen 1936an eta zabaldu egin zen. Molak Iparraldea erasotu zuen; Araba eta Nafarroa nazionalen alde geratu ziren, eta Bizkaia eta Gipuzkoa errepublikazaleen alde. Gerra bortitza piztu zen 1936ko udazkenean Debako frontean.
Defentsan CNT, EAJ eta Fronte Popularra aritu ziren, baina anarkisten eta sozialisten arteko desadostasunak zeudela eta, urrirako Gipuzkoa galdu zen. Bizkaiko estatutuari eutsi zioten, Jose Antonio Agirre lehendakari zela, eta Eusko Gudarostea eratu zen, nahiz eta ideologia ezberdinengatik liskarrak egon.
Bilboren Babesa eta Bonbardaketak
Bilbo babesteko gogoz, Burdin Gerrikoa eratu zen. Araban kontraerasoa eragin ez zen bitartean, nazionalek nazien eta italiarren laguntzarekin bonbardaketak ugaritu eta frontea apurtu zuten.
Nazionalek estrategia aldatu zuten: eremu republikarrak erasotu ondoren, Bizkaia gogorrago erasotu zuten. Antonio Agirrek matxinoen aldeko bati Burdin Gerrikoa nola erasotu azaldu zion, eta horrela Bilbo inguratu eta hartu zuten.
Eusko Jaurlaritzaren Ihesa eta Gerraren Amaiera
Eusko Jaurlaritzak eta Eusko Gudarosteak Santander aldera ihes egin zuten. Armada ezkertiarrak Santoñako Hitzarmena sinatu zuen italiar soldaduekin, baina ez zuten errespetatu. Euskal Herrian gerra amaitu zen eta errepublikanoen porrota agerikoa izan zen.
Mugak itxi eta blokeoak ezarri ziren. Gerraren ondorio ekonomiko, sozial, kultural eta demografikoak latzak izan ziren: hildako asko, exiliatu ugari eta ekonomia gelditua (industria erabat suntsitu ez zen arren). Nazionalen aldekoak ez zirenek lanpostuak galdu zituzten, hizkuntzaren zapalkuntza handia egon zen, euskal kultura eta eliza oso zapalduak gertatu ziren, errepresio gogorra jasan zen eta estatutuak zein kontzertu ekonomikoak kendu zitzaizkien"ez-leialtasun" argiatuz.