Estatu Frankistaren Eraikuntza: Gerra Zibilaren Ondorioak
Estatu Frankistaren Eraikuntza
Militarrek mendean hartutako zonan (zona nazionala) disziplina militarrak eta ezarritako orena izan zen hasiera hasieratik eta Defentsa Nazionaleko Junta antolatu zuten.
1936ko uztailaren 20an, Sanjurjo jenerala istripu batean hil zen, Lisboan. Hori dela eta Matxinadak arrakasta izan ez zuenez eta gerra piztu zenez, arazo larria planteatu zen.
Uztailaren 24an, Defentsa Nazionalerako Junta militarrek osatu zuten eta Jose Cabanellas izdendatu zuten buru. Juntaren eginkizuna okupatutako lurraldea gobernatzea zen, eta hauek izan ziren lehen neurriak: alderdi politikoen jarduera debekatzea, Konstituzioa bertan utzi eta nekazaritza-erreforma geldiarazi.
Francok armadan zuen boterea handitu zen eta iraliaren 30ean, militarren altxamenduaren buru izendatu zuten. 1936ko urriaren 1ean argitaratu zen Francok Generalisimo izendatzeko dektretua. Defentsa Nazionalerako Junta eta Estatuaren Junta Teknikoa ezarri zen Espainian. Generalisimoaren kuartel nagusia Salamancan jarri zuten.1936ko urritik aurrera, zona matxinatuan, denek onartutako agine militar bakarra zegoen.
1937 apririlean, Francok, Italiako ete Alemaniako eredu faxistan oinarrituta, Batasun Dekretua aldarrikatu zuen, eta horrela Falange Española Tradizionalista eta JONS alderiak sortu ziren, falangistak eta karlistak elkartuz. Gainerako indar “nazionala” ere.Franco izan zen buruzagi nazionala. Hauek izan ziren alderdi berriaren ikurrak: Falangearen alkandora urdina eta karlisten txapel gorria, faxistengandik besoa altxatuta.
ONDORIO DEMOGRAFIKOAK
Gerra zibila Espainiako gizartearentzat trauma handia izan eta eta epe luzeko ondorioak izan zituen.
GIZA ONDORIOAK: HERIOTZA, ERREPRESIA ETA ERBESTEA.
Ez dago adostasunik gerra zibilaren hildakoen kopuruari buruz, gerraren hildakoak 500.00 eta 600.000 artean izan ziren. Horietatik, 160.000 borrokan, 150.000 errepresioaren ondorioz, 100.00 altxatuen luraldeetan eta 50.000 errepubliakoen bidez hil ziren. Besteak bombardeaketan, elikagaien edo gaixotasunaren ondorioz hil ziren, hauek geroago hil ziren, 40.000 eta 50.000 artean
Beste ondorio bat errepublikanoen erberestatzea izan zen. Handiena 1939ko otsailean eta martxoan eman zen Katalunia erortzean. 450.000 errepublikanok gutxi gora behera Frantziako muga zeharkatu zuten. Gizonak kontzentrazio-esparruetan sartu ziren, baldintza gogorretan eta gainerakoak Frantzian sakabanatu ziren.
ONDORIO EKONOMIKOAK
Suntziketa handia egon zen operazio militarrarekin zerikusia zuten sektoreetan eta komunikazioetan. Errepideetako komunikazioak zaildu ziten, zubiak desegin zirelako eta kontserbazio faltarengatik. Merkataritza ontziak herenera jeitsi ziren.
Makinarian eta industria tresnariaren zati handi bat galdu zen. Fabriketan ez zen suntsiketa handirik egon. Bilbon, Bartzelonan, Valentzian eta Sevillan, inustria instalazio gehienak ez zuten kalterik izan. 500.00 etxebizitza, suntsituta geratu ziren.
Industria ekoizpenak %30 murriztu zen, lehengai eta energia faltarengatik, nekazaritzakoa %25a, gizon asko joan zirelako frontera.
Inbertsioak behera egin zuen, eta kanpo merkataritza gelditu zen, gerrak 1935eko errenta nazionalaren %25 era %30 arteko kostua izan zen.
Obasun publikoa porrot eginda eta finantzia erreserbarik gabe zegoen, eta inflazioaren ondorioz, prezioak halako hamar izatera iritsi ziren.
FRANKISMO EZAUGARRI OROKORRAK
Franco jeneralakEspainiako gerre zibiliran lortutako garaipenak erregimen diktatoriala ekarri zuen. Bera izan zen diktaduraren buru 1975eko, azarora arte, hil zelako.
Erregimenak berrogei urte iraun zuen eta erabat antidemokratikoa izan zen. Hain luzea izateko arrazoi nagusiak hauek izan ziren:
Erregimenen aurkako erreprimitzea
Espainiako klase agintarien babesa
Mendebaldeko potentzien laguntza
Lehenengo momentutik orden publikoa berria ezartzea zen Franore helburua eta demokrazia liberala deusestatzea. Estatu frankistaren ezaugarriak hauek izan ziren:
Totalitarismoa: Itialiako erregimen faxistan eta Alemaniaren nazionalistan oinarrituta. 1931ko konstituzioa baliogabetu zen eta alderdi politikoak eta sinikatuak debekatu, Falange Española Tradizionalista y de las JONS ezik.
Diktasura pertsonala: Kaudilloak bere boterer gustiak bildu zituen; Estatu burua, Gobernu burua, armada guztien burua, alderdi burue eta Generalisimo tituloa.
Zentralismoa: Estatuaren izaera zentralista eta unitarioa. Autonomia estatoak abolitu ziren, eta Kataluniako, Euskal Herriko eta Galiziako berezko hizkuntza eta kultura baztertu zen.
Garaituen eta oposizioaren aurkako errepresioa modu sistematikoan eta planifikatuan egin zen.
Komunikabideen kontrola: Konumikabideetan zentsuta oso zorrotza izan zen eta erregimenaren propagana aparatu gisa erabili zen
ERREGIMENAREN ZUTABEAK
Armada: Diktaduraren euskarririk nabarmenena izan zen, ideolokikoki irabazleekin bat zetorren entikomunismoan eta independentismoan gorrotoan. Errepresio politikoaren tresna izan zen eta boteretan parte hartu zuen.
Alderdi bakarra: Falange Española tradicionalis y de las JONS gizarte kontrolatzen zuen alderdi bakarra zen eta lau masa erakundeen bidez osatuta zegoen:
Gazteriaren Frontea
Sekzio femeninoa
Espaniako unibertsitate Sindikatua
Zentral Nazional Sindikalista
Elizak, altxamendua legitimatu zuen eta nazioalkatolozismoaren bidez, gizarte eta gizakien erabateko kontrola lortu zuen.
GIZARTE-JARRERAK ETA ERREGIMENEKO FAMILIAK
Hauetaz gain, frankismoak ekonomiaren eta gizarte eliteen laguntza izan zuen. Erdiko klaseak jarrera pasoiboa hartu zuen, gosea, miseria eta beldurra zela eta dena positibo ikusi zuen.
Frankismoa nahiz eta monolitikoa izan, hainbat eragin talde zituen: 1936ko matxidanari atxikitutako taldeak, gerran zehar frankistekin bat egin zutenak zein elizarekin lorutako presio taldeak.Familia hauen eragina aldatzen joan zen frankismoaren faseekin batera: Falangea nagusitu zen nazionalsindikalismoaren aldian (1939 -1945), sektore katolikoak nazionalkatolizismoaren aldian (1945 - 1959) eta Opus Deiko teknokratak eta Demokrazioa Organikoaren fasean (1959 - 1975).
ERREPRESIO FRANKIISTA
Erregimen frankistak ez zuen ezer egin gauzak konpontzeko, helburu nagusia, edozein oposizio ezabatzea zen.
Gerra amaieran errepresioaren instituzionalizatzea eman zen. Bi legeen bide eman zen, Erantzukizun Politikoaren Lege eta Komunikanismo eta Masoneria zapaltzeko legea, honek egin zuen botere judizial independentea desagertzea.
Izua zabaltzea eta disidentzia ezabatzea zen kontua. “Beldur eta isiltasun-garaia” izan zen eta ez zuten politikaz hitz egiten. Behartutako dispolitizazioa eman zen.
Armada izan ez eragile nagusia; izan ere, gerraren lehen urteetan auzitegi militarrek epaitu ziren. 1963tik aurrera Orden publikoko Auzitegia sortu zen.
Gerra ondoren 50.000 pertsona exekutatu ziren eta osotara 150.000 inguru izan zirela kalkulatzen da. 1940an, 280.000 preso induru zeuden; asko epaitu gabe. Soldadu eta Lagileen Disziplina Batailoetara bidaltzen zituzten azpiegiturak egitera.
Gerra amaitzean erbestera joandako 500.000 errepublikarretati, erdia Espainiara itzuli ziren. Frantzian gelditu zirenen artean, batzuk frankismoaren aruka borrokatu ziren eta askok kontzentrazio eparruetan amaitu zuten. Beste batzuk latinoamerikara joan ziren, Mexicora.
Erakunde guztien ondasunak konfiskatu ziren. Ideia errepublikanoen alde agertutako funtzionarioak kaleratu zituzten. Soilik Mugimendu Nazionalari atxikitutakoek bere lanpustua mantendu zuten.
Katalunian, Galizian eta Euskadin autonomia estatutoak deusetatuz gain, toktiko hizkuntzak eta kultura adierazpenak debekatu zituzten nazionalismoa zapalduz. Hizkuntzak ereu pribatuan debekatu ziren. Intelektualek eta irakasleek erberestatu egin behar zuten.
ATZEGOARDIA ERREPULIKANOA
1936ko uztailatik irailera: Estaduaren hainbehera eta iraultza sozialaren garapena.Giral gobernuburuak, indar militar bat antolatu zuen matxinatuen aurka. Armada nazionala desegin zuen eta aldaerdi eta sindikatuetako miliziei armak eman zien, milizia herritarra osatzeko, ondorioz, botere-egitura herritarra sortu zen. Estatuaren boterea ia desagertu zen eta erakunde iraultzaileak sortu ziren; kontseiluak, batzordeak eta juntak. Hauek orden publikoaz eta ekonomiaz arduratzen ziren. Iraultza sozialaren testu inguru horretan gertaera garrantzitsuak bultzatu ziren: jabetza pribatuaren kolektibizazioa. Batzordeek, alderdiek eta sindikatuek hiri zerbitzuen eta lantegian kontrola lortu zuten. Industrialari batzuk atxilotu eta hil zituzten, beste batzuetan autogesioa egin zen. Landa eremutak finkak desjabetu ziten eta anarkista eta sozialisten eremuetan, lorrak koletibizatu eta komunen menpe jarri ziren. Elizak, burgesiak, jabeek eta klase aberatsek jazarpena izan zuten. Hilketak, atxiloketak, elizen erretzea eta patikularren ondasunen eta jabetzen konfiskazioak gertatu ziren, talde anarkistaren eskuz. Guzti honi Terrore Gorria deitzen zioten.
1936ko irailletik - 1937ko maiatzera: Largo Caballeroren agintaldiaLargo Caballerok, errepublikanoen, sozialisten, eta lehenengo aldiz komunisten gobernu bat eratu zuen. Aldi berean, gobernua Valentziara aldatu zen, Madril erasotu behar zutelako. Largo Caballeroren proiektua faxismoren aurkakoa zen, estaduaren botera berregiteko, batzordeak deusestatzeko eta Armada popularra sortzeko. Indar errepublikanoen artean borrokak hasi ziren. Errepublikarrak, komunistak et sozialisten talde bat, ordena ezartzearen alde zeuden, beraientzan gerre lehentasuna zuen eta. Beste sektore batek, iraultza soziala finkatu zuen. Koletibizazioan sakondu nahi zuten eta ez zuten nahi milizia armada erregularrean sartu.
1937ko maiatzean Bartzelonan tentsio egorea egon zen. Generalitateko gobernuaren indarrek telekoinarekin ondorioz kanporatu nahi zituzte. Ondorioz gatazkak egon ziren bartzelonako kaleetan eta 200 hildako bahino gehiago egon ziren. Gobernua ahuldu zen, krisi larria sortuz.
1937ko maiatzatik - 1939ko martxora arte: Negrinen GobernuaLargo Caballerok dimitutu ondoren, Manuel Azañak Jose Negrin-eri esan zion gobernu berria sortzeko,