Espainiako Trantsizioa (1975-1982): Diktaduratik Demokraziara

Trantsizioaren Hasiera eta Lehen Urratsak (1975-1976)

1975eko azaroaren 20an, Carlos Arias Navarro gobernuburuak Francoren heriotzaren berri eman zuen. Hortik PSOE gobernura iritsi arte (1982), Espainia diktaduratik demokraziarako trantsizio baketsuaren protagonista izan zen.

Franco hil eta bi egun geroago, Joan Karlos I.a errege izendatu zuten. Erregeak Carlos Arias Navarro gobernuburu postuan jarraitzea nahiago izan zuen. Torcuato Fernández-Miranda jarri zuen Gorteetako eta Erresumako Kontseiluko presidentetzan, diktadura nazional-katolikoa erregimen parlamentario bihurtzeko asmoz. Arias Navarrok ez zuen benetako demokrazian pentsatu, eta bere jarrera gero eta oztopatzaileagoa izan zen, baina azkenean bere kargua utzi zuen, Franco gabe frankismoak jarraitzerik ez zuela egiaztatutakoan.

Adolfo Suárez eta Erreforma Politikoa

1976ko uztailaren 5ean, Erregeak Adolfo Suárez burokrata frankista izendatu zuen presidente. 1976ko irailean, Suárezek herritarrei telebistaz Erreforma Politikorako Lege Proiektua aurkeztea izan zen demokraziaren bideko urratsik erabakigarriena.

Indarkeria eta Tentsio Politikoa

Trantsizioan zehar, indarkeria politikoak aurrera egin zuen:

• ETAk indarkeriaren bidez demokraziaren aurrerapena gerarazi eta euren helburuak lortu nahi zituen.
• GRAPO (Grupos de Resistencia Antifascista Primero de Octubre) ezker muturreko taldeak Estatu Kontseiluko presidentea eta Justizia Militarreko Kontseilu Goreneko presidentea bahitu zituen.

Adolfo Suárezen helburua militarrak sistema politiko berrian txertatzea zen, eta horretarako instituzioaren erreforma inprobisatu zuen. 1977ko urtarrilean, ultraeskuineko zenbait gaiztaginek Comisiones Obreras sindikatuarekin eta PCErekin zerikusia zuten abokatu laboralista batzuen bulegoko bost kide hil zituzten (Atochako sarraskia). Gertaera horiek azkartu egin zuten Alderdi Komunistaren legeztapena. Auzitegi Gorenaren ezezkoa ikusita, Suárezek, ausardiaz, lege-dekretu baten bidez legeztatu zuen alderdi komunista.

1977ko Hauteskundeak eta Gobernu Berria

1977ko ekainean, espainiarrek Gorteetan eurak ordezkatuko zituzten alderdiak aukeratu zituzten; 1936az geroztik izandako lehenengo hauteskunde demokratikoak izan ziren. Adolfo Suárezen inguruan bildutako hainbat pertsona ospetsuk eta alderdik (zentrokoek, sozialdemokratek, liberalek eta kristau-demokratek) osatutako Unión de Centro Democrático (UCD) gobernu koalizioak irabazi zituen hauteskundeak; Felipe González (PSOE) bigarren geratu zen.

Suárezen bigarren gobernua 1977ko uztailean eratu zen, hautestontzien abala zuen lehenengo gobernua izanik. Gobernu berriaren jokabide nagusiak hauek izan ziren:

• Lurraldeak erregimen autonomikoen bidez instituzionalizatzea.
• Europako Ekonomia Erkidegoarekiko negoziazioak berriro hastea.
• Inflazioari eta kanpo-defizitari aurre egitea.
• Langabeziaren kontra borrokatzea.
• Konstituzio bat prestatzea.
• Indar politiko eta sozialen arteko adostasuna bilatzea.

Ekonomia eta Moncloako Itunak

70eko hamarkadan munduan bizi izan zen krisi ekonomikoaren ondorioak heldu ziren Espainiara. 1975etik aurrera, ekonomia egoera larriagotu zen. Moncloako Itunak Gobernuak eta alderdi politikoen ordezkariek sinatu zituzten, 1977ko urriaren 25ean, pezetaren debaluazio handi baten ondoren. Helburu nagusia langileriak eredu ekonomiko eta sozialari onespena ematea zen.

Moncloako Itunen ondorioak:

• Konstituzioa prestatzeko aukera eman zen.
• Bake sozialeko giro hobea, gatazka gutxiago eta lan-harremanen normalizazioa ekarri zituzten.
• Ogasunaren erreformari berehala ekin zitzaion.

1978ko Konstituzioa eta Autonomia Prozesua

Terrorismoagatik demokrazia arriskuan zegoenez, indar politikoek Estatu mota berri bat eratuko zuen Konstituzioa prestatzeari ekin zioten. Konstituzioa 1978ko abenduaren 6an onartu zen. Espainia “Zuzenbideko Estatu sozial eta demokratiko” gisa definitzen zuen, gobernu-era monarkia parlamentarioa izaki.

Konstituzioaren Ezaugarri Nagusiak

Konstituzioak muga zorrotza jartzen zien Koroaren eskumenak, eta Gorteei bermatzen zien agintearen erabilera. Testuak Estatu akonfesionala definitzen du. Zehaztasun handiz zerrendatzen ditu espainiarren eskubide indibidualak, adin nagusitasunera iristeko hemezortzi urteko adina finkaturik, eta, bide batez, heriotza-zigorra indargabetu eta atea irekitzen dio dibortzioari.

1978ko Konstituzioak erregio eta nazionalitateen boterea berrezarri nahi izan zuen, autonomiaren aldarrikapen historikoari kasu eginez.

Autonomia Estatutuak

Konstituzioa onartu ondoren, Suárezek hauteskundeak 1979ko martxoan izango zirela iragarri zuen, eta UCDk irabazi zuen berriro. Ondoren, autonomia-estatutuak garatu ziren:

• Euskadi: Adolfo Suárezek Euskal Kontseilu Nagusiko eta EAJko buru Carlos Garaikoetxearekin adostu zuen testua (Gernikako Estatutua).
• Katalunia: Estatutua erreferendum bidez onartu zen, 1979ko urriaren 25ean.
• Galizia: 1980aren amaieran sendetsi zuen bere Autonomia Estatutua.
• Andaluzia: 151. artikuluan xedatutako bidea onetsi behar izan zuen, Andaluziako autonomia onartzeko.

Trantsizioaren Krisia eta 23-Fko Estatu-Kolpea

Krisi ekonomikoak nabarmenki okertu zituen gizarteko sektore askoren bizi-baldintzak. ETAk Konstituzioan jasotako aldaketa demokratikoak onartu gabe jarraitzen zuen, eta 65 pertsona hil zituen atentatuz. 1981eko urtearen hasieran, Suárez kargutik kentzeko asmoa zuten militar eutsiezinen inguruko zurrumurruak biziki areagotu ziren. Gobernuari Espainia politika autonomikoaren bidez apurtzea eta terrorismoa ez bukaraztea egozten zitzaion, eta hiru bider aldatu behar izan zuen bere gobernu-taldea.

Uda eta gero, Gobernuak dibortzioa legeztatzeko prestatutako proiektuak berriro biziagotu zuen UCDren barruko krisia. Alderdiaren barruko tirabirez nekaturik, Adolfo Suárezek 1981eko urtarrilaren 29an iragarri zuen, telebistaz, Gobernuko presidentetza uzten zuela.

1981eko Estatu-Kolpea (23-F)

UCDren batzorde exekutiboak Leopoldo Calvo Sotelo aukeratu zuen presidentetzarako hautagai. 1981eko otsailaren 23an, Estatu-Kolpea jazo zen: Guardia Zibilaren destakamendu bat, Tejero teniente koronelaren agindupean, indarrez sartu zen Diputatuen Kongresuan, eta Milans del Bosch kapitain jeneralaren tankeek Valentzia hartu zuten. Baina Erregeak jazarraldi militarraren porrota eragiteaz gain, demokraziaren salbatzaile agertu zen.

Calvo Sotelo eta 1982ko Hauteskundeak

Parlamentuan gatazka latza izan ostean, Gorteek Autonomia Prozesua Harmonizatzeko Lege Organikoa (LOAPA) onartu zuten, 1982ko ekainean. Fernández Ordóñez sozialdemokrataren ekinari esker, aurrera atera zen Dibortzioaren Lege aurrerakoia onartu zuen Diputatuen Kongresuak.

Calvo Sotelo ez zen bere legegintzaldia amaitu arte itxaron, eta 1982ko urrira aurreratu zituen hauteskundeak. Hauteskunde horiek PSOEk irabazi zituen, Felipe Gonzálezen gidaritzapean.

Euskal Autonomia Erkidegoaren Eraketa

Gernikako Estatutua Gerra Zibilean indarrean egon zenaren oso antzekoa zen, eta irakaskuntzaren gaineko eskumenak eta Ogasun autonomoa, kontzertu ekonomikoen bidez arautua, jasotzen zituen. Estatutua 1979ko urriaren 25ean onartu zen.

Nazionalismoak hauteskundeetan izan zuen arrakasta, HBren igoera eta ETAren atentatu-kanpaina ikusita, Gobernuak EAJ izendatu zuen Erkidegoko solaskide bakar, indarkeria terrorista murrizteko atazan. Estatutuaren onarpenak euskal instituzio autonomikoen eraketa ekarri zuen. Erakunde horien agintea parlamentu autonomikoek (legebiltzarrak), gobernuek (jaurlaritzak) eta presidenteek (lehendakariek) ordezkatuko zuten.

1980ko martxoaren 9an, lehenengo hauteskundeak egin ziren. Karlos Garaikoetxea inbestitu zuten Euskal Autonomia Erkidegoko lehenengo lehendakari.

Gizarte eta Kultura Aldaketak

Trantsizioan zehar, gizarte-balio tradizionalak galdu ziren. Emakumeak lanbideetan aurkitzeak eta hezkuntzaren aurrerakuntzak aldaketa handiak ekarri zituzten:

• Elizak espainiarren bizitza publikoan eta pribatuan antzina izandako eragin handia azkar galtzen ari zen.
• Hezkuntzaren aurrerakuntzari eta masa-komunikabideei esker, ardura intelektualak gero eta hedadura handiagoa hartu zuen.

1977an Kultura Ministerioa sortu zen herrialdeko kultura-giroa berritzeko. Gizarte demokratikoek berezko duten ideologia-aniztasuna berehala islatu zen komunikabideetan. Prentsak protagonismo politiko eta eragin sozial handiak izan zituen. Guztietan arrakastatsuena Madrilen 1976ko maiatzean kaleratutako El País egunkaria izan zen. Bertan argitaratutako editorialek demokraziarekin loturiko kontzeptuak ulertzen lagundu zieten espainiar askori.

Europako Integrazio Prozesua

Francoren heriotzak ateak ireki zizkion herrialdea Europan integratzeko prozesuari. Adolfo Suárez presidenteak 1977ko uztailean aurkeztu zuen berriro Erkidegoan sartzeko eskabidea. Ministroen Kontseilua ados egon zen, eta, hilabete batzuk geroago (1978ko apirilean), Batzordeak baiezkoa eman zion Espainiaren eskaerari.

Negoziazioak 1979ko otsailaren 5ean hasi ziren ofizialki. Aurrera jarraitu zuten, nahiz eta oztopo larriak sortu, batez ere Erkidegoko nekazaritza-politikaren eta lurralde behartsuen balizko sarreraren inguruan. Frantziaren eta Alemaniaren borondateak erraztu egin zituen integrazio-prozesuko aurrerapausoak.

EEEk, 1981eko Estatu-kolpe zapuztua jazo zenean, Espainiako demokraziaren alde agertu zen. 1982an, europar mugimenduak Joan Karlos I.a erregeari eman zion Karlomagno saria, Espainia bere isolamendutik irteteko eta Europan sartuz modernizazioa bilatzeko egiten ari zen ahaleginaren onespen sinboliko gisa.

Azkenean, 1985eko ekainaren 12an hartutako erabakia zela bide, Espainia, Portugalekin batera, Europako Erkidegoan sartu zen, eta 1986an hasi ziren bi herrialdeok eskubide osoko kide izaten.