Espainiako Monarkiaren Bilakaera: Erdi Arotik XVII. Mendera

Erdi Aroko Gorteak: Monarkiaren Erakundeak

Erdi Aroko monarkiek pixkanaka erakunde desberdinak eratu zituzten. Populazioaren gehiengoak, ordea, ez zuen ordezkaritzarik hauetan. Gorteak ziren erakunde politiko nagusietako bat, eta izaera estamentala zuten: estamentu bakoitzak (noblezia, kleroa eta hirugarren estatua) bere ordezkariak bidaltzen zituen. Gaztelako Gorteak izan ziren lehenbizikoetakoak Europan. Aragoiko Koroako Gorteek, berriz, egitura federalagoa zuten, lurralde bakoitzak berea baitzuen.

Gorteen funtzio nagusiak honakoak ziren:

• Erregea izendatzea edo berrestea.
• Zergak onartzea.
• Legeak proposatzea. Hala ere, legegintza-ahalmena desberdina zen:
  • Nafarroan eta Aragoin: Legeak egiteko ahalmena zuten.
  • Gaztelan: Batez ere aholku-emaileak ziren, eta erregeari eskaerak egiten zizkioten.

Gaztelako eta Aragoiko Batasuna: Errege Katolikoak

Isabel I.a Gaztelakoa eta Fernando II.a Aragoikoa 1469an ezkondu ziren, bi koroa nagusien arteko batasun dinastikoa sortuz. Isabel 1474an Gaztela eta Leongo erregina bihurtu zen, La Beltraneja izeneko Joana Trastamarakoaren aurkako ondorengotza-gerra irabazi ondoren. Fernando, berriz, Aragoiko errege bihurtu zen 1479an, bere aitaren heriotzaren ostean eta hainbat gorabehera politikoren ondoren.

Hasieran, batasuna pertsonala izan zen, eta nolabaiteko federalismoa mantendu zen, erresuma bakoitzak bere lege eta erakundeak gordez. Hala ere, denborarekin, autoritarismoa nagusitzen joan zen, errege-erreginek beren boterea erresumen gainetik sendotu ahala, eta koroetan erakunde komun batzuk ezartzen hasi ziren. Errege Katolikoek Iberiar penintsulako beste erresumak batzeko politika aktiboa eraman zuten aurrera, besteak beste, Granadako Erresuma konkistatuz (1492) eta Nafarroako Erresumaren zati handiena Gaztelari atxikiz (1512).

Juduen Kanporaketa (1492): Erlijio Batasuna Helburu

1492an, Granadako Erresuma menperatu ostean (Boabdil azken errege musulmanak alde egin behar izan zuen), Errege Katolikoek dekretu bat eman zuten juduak beren erresumetatik kanporatzeko. Neurri honen helburua erlijio-batasuna lortzea zen. Gaztelako Koroak aurretik Inkisizioa sortua zuen (1478), erlijio-garbitasuna zaintzeko asmoz, eta erakunde honek zeresan handia izan zuen erabakian. Kristautzeari uko egin zioten juduak kanporatuak izan ziren.

Kanporatutako judu asko Mediterraneoan zehar kokatu ziren, sefardi izenez ezagutzen diren komunitate garrantzitsuak osatuz. Kanporaketak ondorio ekonomiko larriak ekarri zituen, juduen komunitateak jarduera ekonomiko askotan garrantzitsuak baitziren. Estatuaren sendotze eta modernizazio prozesuak, Errege Katolikoen ikuspegian, fedearen batasuna eskatzen zuen, eta horrek atzerriko edo gutxiengoen sinesmenak baztertzea zekarren.

Karlos I.aren Lurralde Herentzia Zabala

Fernando Katolikoa hil ondoren (1516), bere biloba Karlos Gantekoa (gerora Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa izango zena) izendatu zuten Gaztelako eta Aragoiko koroen oinordeko. 1517an iritsi zen Penintsulara, eta lurralde multzo itzel baten ardura jaso zuen:

Amaren Aldetik (Joana Gaztelakoa):

• Gaztelako eta Aragoiko koroak, eta haiei lotutako lurraldeak:
  • Iberiar penintsulako lurraldeak (Nafarroako zati bat barne).
  • Kanariar Uharteak, Melilla eta Oran.
  • Italiako lurraldeak (Napoli, Sizilia, Sardinia).
  • Ameriketako lurraldeak eta Ozeano Bareko jabetzak.

Aitaren Aldetik (Filipe Ederra):

• Herbehereak (gaur egungo Holanda eta Belgika).
• Luxenburgo eta Franko Konderria (Borgoina).
• Austriako artxidukerria eta Habsburgotarren beste lurralde batzuk.
• Germaniako Erromatar Inperio Santuaren enperadore izateko eskubidea (1519an hautatua).

Lurralde anitz horiek nolabaiteko antolamendu federal batez gobernatu zituen, bakoitzak bere lege eta erakundeei eutsiz. Dena den, Penintsulan arazoak izan zituen bere agintea onartua izateko, batez ere hasieran, Komunitateen Gerra (Gaztelan) eta Germanien Matxinada (Valentzian eta Mallorcan) eraginez.

Kontratazio Etxea: Ameriketako Merkataritzaren Kontrola

Kristobal Kolonek Amerika aurkitu bezain laster, Errege Katolikoek lurralde berri horiek administratzeko eta haiekin merkataritza harremanak antolatzeko beharra ikusi zuten. Horretarako, 1503an Sevillan Kontratazio Etxea (Casa de Contratación) sortu zuten.

Funtzio Nagusiak:

• Hasieran, Ameriketara joaten ziren eta Ameriketatik etortzen ziren pertsona eta salgai guztiak kontrolatzea eta zergak kobratzea.
• Denborarekin, Amerikarekin zerikusia zuen edozein auzi juridiko epaitzeko gaitasuna ere gehitu zitzaion.
• 1522tik aurrera, kartografian espezializatu zen eta itsasgizonentzako eskola garrantzitsu bat sortu zuen (Padrón Real mapen eguneraketa barne).
• Esklabuen salerosketa ere bideratu eta kontrolatu zuen.

Erakunde ekonomiko hau funtsezkoa izan zen Espainiako Inperioaren lehen mendeetan, baina 1790ean desagertu zen, merkataritza-politiken aldaketen ondorioz. Nabigazio-tekniken eta zientzia nautikoaren garapenean lan aipagarria egin zuen.

Balidoak: Erregeen Ordezko Gobernariak XVII. Mendean

Austriar txikien garaian (Felipe III.a, Felipe IV.a eta Karlos II.a), erregeek ez zuten aurrekoek (Karlos I.a eta Felipe II.a) erakutsitako gaitasun eta dedikazio bera izan inperio zabala gobernatzeko. Horregatik, Estatuaren ardura pertsonaia bakar baten esku uzteko joera zabaldu zen: balidoa. Balidoa erregearen konfiantzazko gizona zen, eta haren izenean gobernatzen zuen.

Balido Nabarmen Batzuk:

• Felipe III.aren erregealdian: Lermako Dukea (Francisco Gómez de Sandoval y Rojas).
• Felipe IV.aren erregealdian: Olivaresko Konde-Dukea (Gaspar de Guzmán y Pimentel).
• Karlos II.aren erregealdian: Ez zen balido bakar eta iraunkor bat nabarmendu beste erregealdietan bezala, baina hainbat pertsonaia izan ziren boteretsuak, hala nola Joan Jose Austriakoa (erregearen anaiordea) edo Medinaceliko eta Oropesako dukeak.

Balido hauek erregearen borondatearen arabera gobernatzen zuten, eta haren konfiantza osoa zuten, nahiz eta horrek kritika eta oposizio handia sortu ohi zuen gortean eta erresuman.

Moriskoen Kanporaketa (1609-1614): Beste Garbiketa Etnikoa

Moriskoak kristau bihurtutako musulmanak eta haien ondorengoak ziren. Felipe III.aren erregealdiaren hasieran, 1609 eta 1614 artean, Iberiar penintsulatik kanporatuak izan ziren, nagusiki erlijio-garbitasuna eta estatu-segurtasuna argudiatuta. Gertakari honek lotura estua zuen aurreko juduen kanporaketarekin, Inkisizioaren jardunarekin eta odol-garbitasunaren ideologiarekin.

Aurrekari gisa, moriskoak Felipe II.aren erregealdian (1568-1571) Alpujarretako Gerran matxinatu ziren, jasaten zuten presio eta diskriminazio egoeragatik. Matxinada hura gogor zapaldu zuen Felipe II.ak, armada erabiliz, eta morisko asko Gaztelako beste lurralde batzuetara sakabanatu zituen.

Felipe III.aren garaian, moriskoak kristau zintzoak ez izatea eta ezkutuan beren erlijio eta ohiturak praktikatzea leporatu zitzaien maiz. Kanporaketak ondorio demografiko eta ekonomiko larriak izan zituen, batez ere Valentziako Erresuman eta Andaluzian, non morisko komunitateak ugariak eta ekonomikoki aktiboak baitziren. Jende kualifikatu eta langile asko galdu zen.