Espainiako Lehen Errepublika: Historia, Krisia eta Amaiera
Espainiako Lehen Errepublika
Etapa Desberdinak
Estanislao Figueras hautatu zuten errepublika bateratuko presidente, baina errepublikano federalekin talka egin zuen.
Helburuak
Gorte Konstituziogilea deitzea eta konstituzio berria aldarrikatzea.
Arazoak
- Ogasun akitua (dirurik gabe).
- Gerra karlista hasi berria Iparraldean.
- Kubako arazoa.
- Moderantismorako joera zuen armada, prozesu iraultzailearen azkenera arte iristeko prest zeuden herritarren tentsioaren aurrean lankidetzan aritzeko prest ez zegoena.
Neurriak
Neurri demokratiko batzuk jarri zituen abian, hala nola, amnistia zabala aldarrikatu eta Puerto Ricon esklabotasuna abolitzea eta kintak ezabatzea.
Bateratuak eta Federalak
Errepublika bateratuak ez zuen masarik eta defendatzaile kualifikaturik. Gorteetarako hauteskundeetan errepublikano federalek irabazi zuten. Ekainaren 1ean, Figuerasek Gorte berriei agintea itzuli zien, eta horiek Errepublika Demokratiko Federala aldarrikatu zuten, Pi i Margall katalana Gobernuko presidente proposatuz.
Bi taldeek Gorteetan konstituzio federalaren proiektuak aurkeztu zituzten. Tolerante ez zirenena baztertu egin zen. Pi i Margallen asmoa toleranteen proiektua eztabaidatzea eta onestea zen. Tolerante ez zirenek Gorteak utzi zituztenean, iraultza kantonala piztu zen. Cartagenan hasi eta hegoaldeko eta Levanteko hirietara hedatu zen. Iraultza kantonal horretan, hiru iraultza bat egin zuten: erregionalistak, politikoak eta sozialak, eta hirurek xede federalak zituzten.
| Bateratuak | Federalak |
|---|---|
| Gobernu zentralista, aginte osoa duena. Zentralizazio politikoaren alde. | Gobernu zentralistak agintea eskualdeetako gobernuekin partekatzen du. Deszentralizazio politikoaren alde. |
| Moldargarriak | Gorroak | Kantoiak |
|---|---|---|
| Errepublika sendotu eta ordena publikoa zaindu, gero erreformak. | Erreforma sozio-ekonomiko sakonak egitea, ordena publikoa etorriko da. | Espainiako hainbat eskualdetan gertatuko den iraultza gobernu errepublikarraren aurka. Muturreko aldaketak, anarkismotik gertuko eskaerak. |
Salmerón
Pi i Margallek, konstituzioaren proiektua onetsi ezin izan zuenez eta kantoietako iraultzak gainezka egin zionez, uztailaren 18an dimisioa aurkeztu zuen. Bere ostean Salmerón jarri zen agintean. Ordena modu militarrean berrezarri eta langileen mugimendu internazionalistak zapaldu zituen, hala nola Alcoin, errepublikano bateratuen erreakzioa zen.
Kontzientzia-arazoengatik (ez zituen iraultzaileen aurkako heriotza-zigorrak sinatu nahi) dimisioa aurkeztu zuen irailaren 6an. Emilio Castelar Unibertsitate Zentraleko katedraduna Gobernuko presidente izendatu zuten.
Castelar
Ordena berria berrezarri nahi zuen. Mugimendu kantonala amaituta zegoen arren, beste desordena-foku batzuk zeuden: karlisten aurkako gerra Iparraldean, eta Kubako gerra. Ezkerreko diputatuek dimisioa aurkeztera behartu nahi zuten, Errepublikak berriro ere ezkerrera jo ez zezan.
Pavia Jenerala
Ahalegin hori Pavia jeneralaren estatu-kolpeak geldiarazi zuen (1874ko urtarrilaren 2tik 3ra gaua). Jeneralak, Guardia Zibilaren laguntzaz, Gorte Konstituziogileak desegin zituen, eta horrela Lehen Errepublika amaitu zen.