Espainiako II. Errepublika: Clara Campoamor eta Gerra Zibila
Clara Campoamor eta Emakumeen Sufragioa (1931)
Clara Campoamorrek 1931ko irailaren 1ean Espainiako Errepublikako Gorteetan emandako hitzaldiaren zatia aurkezten da. Hitzaldi horretan, emakumeek bizitza politikoan duten rola azpimarratzen du, bereziki boto-eskubideari dagokionez. Iruzkina honela egingo dugu: kokapena, azterketa eta testuingurua. Azkenik, ondorio labur batzuk aterako ditugu testuaren garrantzia nabarmentzeko.
Kokapena
Iturriaren arabera, lehen mailako testu historikoa da. Formaren arabera, legebiltzarreko hitzaldia, eta gaiaren arabera, testu soziala. Clara Campoamor, politikaria eta feminismoaren aitzindaria. Hartzailea: Jende talde bati zuzendua eta helburu publikoa du. Madril, 1931ko irailaren 1a, Gorteen Jauregian.
Azterketa
Testua hobeto ulertzeko, kontzeptu batzuk argituko ditugu:
- Gorte Konstituziogileak: Konstituzio bat idatzi eta onartzea helburu duten Gorteak.
- Zuzenbidean jardutea: Lege batean jasotako ekintzak egiteari egiten dio erreferentzia.
- Printzipio aristotelikoa: Aristoteles filosofo greziarraren ideietan oinarritutako teoria.
Testuaren gai nagusia emakumeen eskubideen aldeko borroka da, eta ideia nagusiak emakumeentzako eskubideen aldeko argudioak eta sufragio-eskubidearen defentsa dira. Testuak Clara Campoamorrek Diputatuen Kongresuan Luis Jiménez de Asúak aurkeztutako Konstituzio-proiektuari buruzko eztabaidetan emandako hitzaldiaren pasarte batzuk jasotzen ditu. Lehenengo paragrafoan, gizonen eta emakumeen arteko desberdintasuna justifikatzen duten ikuspegi zaharkituen aurka hitz egiten du ("aristoteliar printzipio zaharkitua"). Konstituzioak berdintasun hori bermatu behar duela defendatzen du ("zuzenbide konstituziogilea, arau juridiko gisa"). Bigarren paragrafoan, diputatuak emakumeen botoa onartzera animatzen ditu eta Behin-behineko Gobernuaren erabaki batzuk goraipatzen ditu: "Hamabost egunetan Errepublikak emakumeei Monarkiak hogei mendeetan baino justizia handiagoa egin zien". Halaber, Konstituzioak eduki ditzakeen onurak aipatzen ditu: "Bere garaiagatik eta bere espirituagatik mundu zibilizatuan dagoen onena izango da". Azken esaldian, emakumeen berdintasuna onartuz gero, Espainia izango litzatekeela sufragio-eskubidea aitortzen duen lehen herrialde latindarra azpimarratzen du, eta legebiltzarkideei eskatzen die beste herrialde batek ez diezaien aurrea hartu: "Ez ezazue utzi, legegile jaunok, beste latindar nazio bat izan dadin".
Testuingurua
1931ko apirilean II. Errepublika aldarrikatu zen, eta Alfontso XIII.a erregea erbestera joan zen. Ondoren, alderdiek "Donostiako Ituna" sinatu zuten eta Behin-behineko Gobernua eratu zuten. Gobernu honek erreforma ugari egin zituen (nekazaritzan, hezkuntzan, armadan, lan-arloan, erlijioan...), krisi historikoa gainditzeko. Gobernuaren zeregin nagusia Gorteetarako hauteskundeak deitzea izan zen (1931ko ekaina). Errepublikarrek eta sozialistek osatutako koalizio batek irabazi zuen, eta lehen lana Konstituzio berria idaztea izan zen. Luis Jiménez de Asúa abokatu sozialistaren zuzendaritzapean idatzitako proiektua eztabaidatu zuten. Eztabaidak biziak izan ziren, batez ere "erlijio-auziaren" eta emakumeen eskubideen inguruan. Gai horien artean, boto-eskubidea oso eztabaidatua izan zen. Gorteetan 465 diputatuetatik bi emakume baino ez zeuden: Clara Campoamor eta Victoria Kent. 1931 amaieran Margarita Nelken batu zitzaien. Campoamor izan zen emakumeen sufragioaren alde gehien borrokatu zuena. Haren lanari esker, Konstituzioaren 25. artikuluak honakoa jaso zuen: "Ezin izango dira pribilegio juridikoaren oinarri izan: natura, seme-alabatasuna, sexua, klase soziala, aberastasuna, ideia politikoak eta erlijio-sinesmenak". "Emakumeen botoari" dagokionez, hasierako proiektuan emakume ezkongabe eta alargunei bakarrik eman nahi zitzaien botoa. A. Ossorio Gallardok defendatu zuen emakume ezkongabe eta alargunei ematea, emakumeen botoa etxe barruko gatazka-iturri izan zitekeelako. Eztabaida luzeen ostean, 34. artikulua onartu zen, hogeita hiru urtetik gorako herritar guztiek boto-eskubidea izan zezaten. Alde 161 diputatuk bozkatu zuten, eta kontra 121ek. Alderdi Sozialistak, eskuinak eta errepublikar batzuek alde bozkatu zuten; Acción Republicanak, erradikal-sozialistek eta erradikalek kontra, Clara Campoamor eta beste lau diputatu izan ezik. Emakumeek lehen aldiz 1933ko hauteskundeetan bozkatu zuten, eta eskuinaren garaipenaren errua egotzi zieten. Hala ere, hori azaleko irakurketa zen. Nahiz eta emakume batzuek eskuinari botoa eman, ezkerreko boto guztiak kontatuta, gehiago ziren. Arazoa estrategia eta batasun falta izan zen, eta 1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi zuen.
Ondorioak
Testua aztertu ondoren, honako ondorio nagusiak atera ditzakegu:
- Konstituzio-proiektua 1931ko abuztuaren 27an aurkeztu zen Gorteetan eta abenduaren 9an onartu zen, aldaketa batzuekin. Mexiko (1917), Errusia (1918) eta Weimarko Errepublika (1919) izan zituen eredu.
- Eztabaida nagusietako bat herritarren eskubide-berdintasuna izan zen, eta Campoamorrek rol garrantzitsua izan zuen sufragio femeninoaren alde.
- Dokumentua oso garrantzitsua izan da historian, baina batez ere emakumeentzat, haientzat urrats handia izan baitzen berdintasuna lortzeko. Hala ere, Gerra Zibilaren ostean, Frankismoak Konstituzioan aitortutako eskubide guztiak ezabatu zituen.
Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian
Ondorioak
Gerra Zibilak ondorio latzak izan zituen Euskal Herrian: biztanleria gutxitu, ekonomia hondatu eta gizartea erabat aldatu zen. Errepresioa gogorra izan zen, eta euskal gizartea sakonki markatu zuen. Hildako asko egon ziren, eta milaka lagunek ihes egin behar izan zuten atzerrira. Horrez gain, jaiotza-tasa nabarmen jaitsi zen, eta biztanleria gutxitu egin zen. Ekonomian, ekoizpena jaitsi zen, eta gerra ostean gosea eta janari-errazionamendua nagusitu ziren. Azpiegiturak suntsituta geratu ziren, baina Eusko Jaurlaritzaren erabakiz, industriagune nagusiak mantendu egin ziren. Gizartean, funtzionario errepublikar askok lanpostua galdu zuten, eta Francoren aldekoek ordezkatu zituzten. Milaka lagun atxilotu zituzten, eta horietako asko lan-batailoietara eraman zituzten. Milaka herritarrek erbesterako bidea hartu zuten. Haur asko Ingalaterrara, Frantziara, Sobietar Batasunera eta Belgikara bidali zituzten; Habana itsasontzian ehunka haur joan ziren Ingalaterrara. Euskal kultura eta hizkuntza gogor zapalduak izan ziren. 1937ko ekainaren 23ko dekretuaren bidez, Bizkaiak eta Gipuzkoak Kontzertu Ekonomikoa galdu zuten, eta Euskal Estatutua bertan behera geratu zen.
Kausak
Espainiako Gerra Zibila 1936tik 1939ra bitartean gertatu zen, baina Euskal Herrian borrokak 1937ko ekainean amaitu ziren, bando "nazionalak" lurraldea bereganatu zuelako. Gerra hasi aurretik, giroa oso nahasia zen, eta gizartea gero eta polarizatuago zegoen. 1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak garaipena lortu zuen, eta horrek tentsioa areagotu zuen. 1934ko iraultzetatik zetorren gatazka oraindik ere nabaria zen. Giro nahasi horretan, Eraso Guardiako Castillo tenientea eta eskuindarren buruzagi nagusietako bat zen Calvo Sotelo hil zituzten. Horrek bi aldeetako tentsioa gehiago piztu zuen. Munduko krisi ekonomikotik Espainia oraindik errekuperatu gabe zegoen, eta egoera ekonomikoa oso larria zen. Aldi berean, militar talde bat, Sanjurjo jeneralaren gidaritzapean, Errepublikaren aurka estatu kolpea prestatzen ari zen. Azkenean, 1936ko uztailaren 17an eta 18an altxamendua burutu zuten. Bando "nazionalak" Euskal Herria jopuntuan jarri zuen, bertako nazionalismoagatik eta Errepublikaren aldeko jarrera zabalagatik. Euskal lurretan, Gerra Zibilak berezitasun batzuk izan zituen, hala nola burgesia Errepublikaren alde egotea eta euskal elizak bando "nazionalaren" errepresio gogorra jasatea.
Fronte Popularra: Kausak eta Ondorioak
Ondorioak
1936ko otsailean, Bigarren Errepublikako hauteskundeak egin ziren, eta Fronte Popularrak irabazi zuen. Koalizio honek ezkerreko errepublikanoak, sozialistak eta komunistak biltzen zituen, eta haien programaren helburu nagusiak amnistia orokorra eta aurreko gobernuaren erreformak berrezartzea ziren. Eskuineko eta zentroko alderdiak bananduta aurkeztu zirenez, Fronte Popularrak botoen gehiengoa lortu zuen hauteskunde-legearen sistemari esker. Gobernua Azañak osatu zuen, baina sozialista eta komunistak kanpoan utziz. Lehen neurriak amnistia politikoa, Kataluniako autonomiaren berrezarpena eta langile kaleratuen berronartzea izan ziren. Halaber, nekazaritza-erreforma berriro indarrean jarri eta militarren zein Elizaren boterea murrizteko neurriak hartu ziren. Tentsio soziala areagotu egin zen: nekazarien sindikatuek latifundioak okupatu zituzten, eta Falange talde faxistak anarkisten eta sozialisten sindikatuekin borrokatu ziren. CNT-k greba orokorrak bultzatu zituen, eta atentatuek egoera okertu zuten. Bitartean, eskuin-muturreko sektoreek eta militar konspiratzaileek Sanjurjoren agindupean estatu-kolpea prestatzen jarraitu zuten. Gobernuak hainbat militar lekualdatu zituen, baina uztailaren 13an, Calvo Sotelo eskuindarraren hilketak giroa muturrera eraman zuen. Uztailaren 17an, Marokon matxinada militarra piztu zen, eta hurrengo egunean penintsulako hainbat guarnizio batu zitzaizkion. Estatu-kolpeak huts egin bazuen ere, Espainiako Gerra Zibilari hasiera eman zion, eta hiru urte geroago, Fronte Popularraren porrotarekin eta Frankoren diktaduraren ezarpenarekin amaitu zen.
Kausak
1933ko hauteskundeen ondoren, gobernu aldaketa gertatu zen Espainiako Bigarren Errepublikan. Horrela hasi zen Biurteko Erradikal-Cedista, "biurteko kontrarreformatzailea" bezala ezaguna. Hauteskundeak CEDA-k irabazi zituen, baina gobernuburua Alejandro Lerroux izan zen. Gobernuak aurreko biurteko erreformak bertan behera utzi zituen eta politika kontserbadorea bultzatu zuen. 1934ko urriko iraultzak Asturiasen eta Katalunian izan ziren gogorrenak. Euskal Herrian, UGT sindikatuak greba orokorra deitu zuen. Gobernuak armada erabili zuen matxinadak zapaltzeko, eta errepresioa oso gogorra izan zen. Milaka lagun atxilotu zituzten, eta espetxeak preso politikoz bete ziren. Gobernuak eskuin muturrerantz egin zuen, CEDA-ko ministro gehiago sartuz. Egoera politikoa gero eta nahasiagoa zen. Aldi berean, Alderdi Erradikalean Estraperlo korrupzio kasua eman zen. Horren ondorioz, Lerrouxek dimisioa eman behar izan zuen, eta 1936ko hauteskundeak deitu ziren. Alderdi errepublikano eta ezkertiar nagusiek Fronte Popularra izeneko koalizioa osatu zuten. Haien programak bi helburu nagusi zituen: 1934ko iraultzetan atxilotutakoei amnistia ematea eta lehen biurteko erreformak berrezartzea. 1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak garaipena lortu zuen, eta Bigarren Errepublikaren azken fasea hasi zen.