Espainiako Estatu Liberala eta 1876ko Konstituzioa

Estatu Liberalaren finkapena eta Isabel II.aren garaia

Espartero jeneralak alde egin ondoren (1843ko azaroaren 11n), Isabel II.ak, 13 urte zituela, Gorteen adin-nagusitasuna lortu zuen. Horrela, behin betiko finkatuta gelditu zen Estatu liberala, zentralista eta moderatua.

Moderatuak egon ziren agintean, 1854-56ko tartean izan ezik, urte horietan boterea progresisten esku egon baitzen. Euskal Herrian, Foruak konstituzio-erregimen berriari egokitzeko negoziazioek martxan jarraitu zuten liberalekin.

Hamarraldi Moderatua (1844-1854)

Lehen hamar urteetan moderatuak egon ziren agintean, Ramon Maria Narvaez buru zela bereziki.

Gobernu liberal moderatuaren ekimenak

• 1845eko Konstituzioa: Moderatua izan zen. Subiranotasun partekatua ezarri zuten, Gorteen ahalmena mugatuz eta Koroarena zabalduz. Erlijio katolikoa ofizialtzat aldarrikatu zen.
• Ogasunaren erreforma: Lehen Karlistada amaitu ostean, Alejandro Monek erreforma sakona egin zuen zerga-sistema arrazionalizatzeko eta liberalizatzeko. Zerga berriak sortu ziren lurralde-errendimenduaren, industriaren eta merkataritzaren inguruan. Zerga-iruzurra eta ihesa konpondu ezin zirenez, zeharkako zergak bultzatu ziren.
• Udalen Lege Berria: Alkateak Koroak edo gobernadore zibilek izendatzen zituzten. Ondorioz, udalak aginte zentralaren menpe geratu ziren, zentralismo zorrotza ekarriz euskal lurraldeetara ere.
• Kontrola eta ordena: Prentsari zentsura ezarri zitzaion, Guardia Zibila sortu zen eta progresisten Milizia Nazionala desegin zuten.
• Heziketa publikoa: 1845eko iraileko dekretu baten bidez, heziketa publikoa zentralizatu eta irakaskuntza-maila guztiak antolatu ziren.
• 1851ko Konkordatua: Espainia eta Vatikanoaren artean sinatua; Vatikanoak bere ondasun guztiak desamortizatzea onartu zuen.

Euskal lurraldeetan, Pedro Egañari esker, Foru Aldundiak eta Batzar Orokorrak berriro indarrean jarri ziren.

Moderatuen kontrako oposizioa: Vicalvarada

1849an, progresista ezkertiarrek Alderdi Demokrata sortu zuten, erregimenaren goitik beherako aldaketa eskatuz: gizonezkoen eskubide-aitorpen zabala, elkartze-askatasuna, sufragio unibertsala eta gizarte-erreformak. Honen eraginez, errepublikarrak eta sozialistak bereizten hasi ziren, eta Bigarren Karlistaldia gertatu zen.

Mugimendu horiek gogor zapaldu zituen Narvaezek. 1852an, Bravo Murillok konstituzio berri bat aurkeztu zuen, Koroaren eskumenak areagotzea eta Gorteei boterea kentzea proposatuz. Erreakzio bizia sortu zen eta Murillok dimisioa eman zuen. Ondorengo gobernuen kudeaketa eskasak haserrea zabaldu zuen progresista, demokrata, errepublikar eta moderatu aurreratuen artean.

Erregimena diktadura baten moduko bihurtu zenez, O'Donnell militar moderatuak pronuntziamendu bat egin zuen Vicalvaron, 1854ko iraultzari hasiera emanez. Manzanaresko Adierazpena aldarrikatu zuten: hauteskunde-legeak hobetzea, zergak jaistea, administrazioa deszentralizatzea eta Milizia Nazionala birsortzea. Honek herri-mugimendu aurrerakoi bilakatu zuen matxinada.

Biurteko Progresista (1854-1856)

Isabelek Esparterori agindu zion gobernua zuzentzea eta 1837ko hauteskunde-sistema jarri zen indarrean. Hala ere, egonkortasun ezak jarraitu zuen: karlistak erreformen kontra zeuden, eta demokratak zein sozialistak aldaketa iraultzaileagoen alde.

1856ko uztailean, Esparterok dimisioa eman zuen eta O'Donnellek hartu zuen gobernua, moderantismo-ziklo berri bati hasiera emanez. Hego Euskal Herriko burgesiak eta aberats foruzaleek jarrera liberal kontserbadorea hartu zuten, ekonomiaren garapena eta egonkortasuna bermatzeko.

Ekimen ekonomikoak eta "Non Nata" Konstituzioa

1856ko Konstituzioa idatzi zen, baina ezin izan zen aldarrikatu (Non Nata). 1855ean, Madozen desamortizazio-legea sustatu zen, Estatuaren eta udalen ondasunei eraginez. Neurri librekanbista hauen bidez, azpiegiturak (burdinbidea) hobetzea eta industriaren garapena sustatzea bilatzen zen.

Moderantismoaren itzulera eta Errestaurazioa

1856tik 1868ra, 1845eko Konstituzioa ezarri zen berriro. O'Donnell eta Narvaez txandakatu ziren gobernuan. Politikan egonezintasuna eta hauteskunde-iruzurra nagusitu ziren, progresistak eta demokratak joko politikotik kanpo utziz.

Krisiaren aurrean, progresistak, demokratak eta errepublikarrak Primen zuzendaritzapean elkartu ziren Isabelen erregimena erorarazteko.

1876ko Konstituzioa eta Cánovasen sistema

Seiurteko Demokratikoaren porrotaren ondoren, 1874an Borboien monarkia berrezarri zen Alfontso XII.arekin. Cánovas del Castillok 1876ko Konstituzioa eratu zuen, sistema moderatua eta egonkorra finkatzeko.

• Oinarrizko printzipioak: Erlijio katoliko ofiziala (askatasun pribatu mugatuarekin) eta eskubide batzuen onarpena (adierazpena, bilkura).
• Botere-banaketa: Erregeak botere legegilea eta betearazlea zituen. Gorteak bi ganbaratakoak ziren: Senatua eta Kongresua.
• Txandakatze-sistema: Alderdi Kontserbadorea (Cánovas) eta Alderdi Liberala (Sagasta) txandaka aritzen ziren agintean, hauteskunde-iruzurraren eta jauntxoen (caciquismo) bidez lagunduta.

1876ko Konstituzioa historia garaikidean denbora gehien indarrean egon dena izan zen, 1923ko Primo de Riveraren diktadurara arte. Azkenean, 1931n, Alfontso XIII.ak uko egin zion erregetzari eta Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, konstituzio berri batekin.