Espainiako Erregimen Zaharraren Krisia eta Iraultza Liberala

1. Kronologia Orokorra (1789-1833)

• 1789: Frantziako Iraultza.
• 1808-1814: Independentzia Gerra (Jose I.a Bonaparte).
• 1812: Cadizko Konstituzioa.
• 1814: Pertsiarren Manifestua.
• 1814-1820: Seiurteko absolutista.
• 1820-1823: Hirurteko liberala.
• 1823-1833: Hamarkada Doilorra (Fernando VII.aren heriotza 1833an).

2. Frantziako Iraultzaren Eragina Espainian

XVIII. mendearen amaieratik Espainiako ilustratuek hainbat aldaketa bultzatu zituzten Antzinako Erregimenean, Europan gertatzen ari zen bezala.

Frantzian, 1789ko Frantziako Iraultzaren ondorioz, monarkia erori zen. Ideia iraultzaile horiek Espainian ez zabaltzeko, Karlos IV.a erregeak muga itxi zuen eta ilustratuak jazarri zituzten. Hala ere, Espainia ezin zen luzaroan Frantziarekin haserre egon, biek etsai bera baitzuten: Britainia Handia.

Manuel Godoyk San Ildefonsoko Ituna sinatu zuen Frantziarekin Ingalaterraren kontra borrokatzeko (horren ondorioz, Godoy armadako jeneral nagusi izendatu zuten).

1805ean, Espainiako eta Frantziako ontziek porrot handia jasan zuten Trafalgarren. Horregatik, Espainiaren eta Amerikako kolonien arteko merkataritza eten egin zen; gainera, Espainiako monarkiak barne-arazo larriak zituen:

• Karlos IV.aren ospea oso txarra zen, Godoyri botere gehiegi emateagatik.
• Godoyk frantsesekin ituna sinatzean, haien laguna izateaz gain, Trafalgarreko porrotaren arduradun nagusitzat jo zuten. Halaber, nobleziaren boterea murrizten saiatu zen, talde pribilegiatuen haserrea piztuz.

Trafalgarreko porrotaren ostean, Napoleonek britainiarrak itsasoan garaitu ezin zituenez, ekonomikoki itotzea erabaki zuen 1806ko Berlingo Dekretuaren bidez Blokeo Kontinentala ezarriz. Portugalek (britainiarren aspaldiko aliatua) ez zuenez agindua bete, Napoleonek Portugal inbaditzea erabaki zuen.

3. Independentzia Gerra (1808-1814)

Gerraurreko Krisia eta Gertaerak

1807an Napoleonek Fontainebleauko Ituna sinatu zuen Godoy lehen ministroarekin, Portugal inbaditzeko helburuz. Itun horri esker, frantziar tropek Espainia zeharkatzeko baimena lortu zuten. Baina Portugalera iritsi aurretik Napoleonek Espainia okupatzeko asmoa zuela ikusita, Godoyk Karlos IV.a arriskuan zegoela sumatu eta ihes egitea gomendatu zion; erregea Andaluziara joan zen, handik Amerikara igarotzeko asmoz.

Godoyk errege-familia bahitu nahi zuelako zurrumurrua zabaldu zen, eta horren ondorioz, Aranjuezko Matxinada piztu zen Godoyren aurka. Matxinadaren ondorioz, Godoy kargutik kendu zuten eta erregeak ere boterea galdu zuen; bi egun geroago, Karlos IV.ak Fernando semeari utzi zion koroa.

Napoleonek familia Baionara deitu eta bertan koroa Jose anaiari (Jose I.a) eman zioten, Espainiako errege bihurtuz.

1808ko maiatzaren 2an herri-matxinada piztu zen Madrilen. Gertaera horrek sei urtez luzatuko zen Independentzia Gerrari bide eman zion.

Gerraren Bilakaera eta Jarrerak

Gerra garaian bi jarrera nagusi bereizi ziren:

• Frantsestuak: Jose I.aren gobernuarekin kolaboratu zuten espainiarrak, haren aldekoak. Ilustratuak eta erreformista liberalak ziren nagusiki.
• Abertzaleak: Frantsesen aurkakoak. Haien barruan bi sektore zeuden: absolutistak (tradizioaren aldekoak) eta liberalak (erreforma politiko eta sozialen aldekoak).

Bi botere paralelo sortu ziren Espainian: Jose I.a Bonaparteren gobernu frantsesa eta Probintzia Juntak. Junten helburua zen Espainiako aginteari eustea Fernando VII.a itzuli bitartean. Jose errege konstituzional gisa gobernatzeko asmoz, Baionako Estatutua idatzi zen. Neurri ugari hartu ziren: gizabanakoaren eskubide eta askatasunak aitortu, komentu ugari itxi eta irakaskuntza publikoa bultzatu.

Gerraren bilakaerari dagokionez, hasieran frantziarrak nagusi izan ziren Napoleonen armadaren indarragatik. Hala ere, gerora frantsesen gainbehera etorri zen, gerrillek eta armada ingelesak gogor borrokatu baitzuten; gainera, Napoleonek soldadu asko Errusiako frontera bidali behar izan zituen.

4. Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Gorteen Sorrera eta Dekretuak

Abertzaleen bandoan ulertu zuten gerra irabazteko beharrezkoa zela agintea zentralizatzea, Gorteetarako deialdi bat eginez. Probintzia bakoitzeko ordezkariak eta Amerikako kolonietako ordezkariak bildu ziren Junta Zentrala sortzeko (1808).

Junta Zentrala Cadizen kokatu zen ingelesen babesarekin, frantziar armadak penintsulako zati handiena okupatuta zuelako. Gerraren norabide txarraren ondorioz Junta desegin egin zen eta bost kideko Erregeordetza batek hartu zuen agintea 1809an.

1810ean Gorteak ireki ziren Cadizen. Hasieratik bi joera handi bereizi ziren:

• Liberalak: Erreforma sakonen eta Antzinako Erregimena deuseztatzearen aldekoak.
• Absolutistak: Monarkia tradizionalaren eta pribilegioen aldekoak.

Herri-sektoreek eta emakumeek ez zuten inolako ordezkaritzarik izan. Independentzia Gerran espainiar gizartearen gehiengoak frantsesen aurka borrokatzen zuen bitartean, Cadizko Gorteetako liberalek ideia iraultzaile horiek berak ezarri zituzten lege bidez. Nazio-subiranotasuna aldarrikatuz, iraultza liberala abiatu zuten, Antzinako Erregimena eraisteko oinarriak finkatuz dekretu hauen bidez: inprenta-askatasuna, jaurerrien abolizioa, Inkisizioaren deuseztatzea eta erreforma ekonomikoak.

1812ko Konstituzioa

1812an onartu zen Espainiako lehen konstituzioa (munduko hirugarren konstituzio liberala). Nazio-subiranotasunean eta botere-banaketan oinarritzen zen. Neurri nagusiak hauek izan ziren: erlijio katolikoa aitortzea erlijio bakar eta ofizialtzat, gizonezkoen zeharkako sufragio unibertsala eta barne-aduanak kentzea.

Aldaketa Ekonomikoak

Ilustratuak XVIII. mendean saiatu ziren Espainiako ekonomia modernizatzen, eta mende amaieran lehen desamortizazioak egin zituzten, nekazari aberatsek eta burgesek lurrak eros zitzaten. Gerra garaian neurri erradikalagoak hartu ziren: Jose I.ak hainbat ordena erlijioso deuseztatu zituen 1809an eta haien ondasunak saldu zituen. Cadizko Gorteek ere udal-lurren desamortizazioa dekretatu zuten 1813an. 1811n, berriz, jaun-erregimena ezeztatu zen: jaunen eskumen jurisdikzionalak kendu eta lurrak jabetza pribatu bihurtu ziren.

5. Absolutismoaren Berrezarpena: Fernando VII.a

1814an gerra amaitu zenean, Valençayko Itunaren bidez Napoleonek Fernando VII.a erregetzat onartu zuen eta erregea Espainiara itzuli zen.

Valentzian, diputatu absolutistek monarkia absolutua berrezartzearen aldeko agiri bat eman zioten erregeari: Pertsiarren Manifestua. Valentziako Dekretuaren bidez, Fernando VII.ak Cadizko Konstituzioa eta legedi liberal guztia baliorik gabe utzi zituen, eta Antzinako Erregimeneko erakundeak (Kontseiluak, Inkisizioa, gremioak) eta elizaren ondasunak berreskuratu zituen.

Fernando VII.aren erregealdian hiru etapa bereizten dira:

• Seiurteko Absolutista (1814-1820): Errepresio gogorra liberalen aurka eta erregimen zaharraren itzulera.
• Hirurteko Liberala (1820-1823): Riegoren pronuntziamenduaren ondorioz, 1812ko Konstituzioa berrezarri zen.
• Hamarkada Doilorra (1823-1833): San Luisen Ehun Mila Semeek erregimen liberala eraitsi eta absolutismoa berrezarri zuten Fernando VII.a 1833an hil zen arte.

6. Isabel II.aren Erregealdia (1833-1868)

Ondorengotza Krisia eta Erregimen Liberala

Fernando VII.a hiltzean, Santzio Pragmatikoaren bidez Lege Salikoa indargabetu zuen, bere alaba Isabel erregina izan zedin. Hala ere, Karlos Maria Isidrok (erregearen anaiak) ez zuen izendapen hori onartu, eta ondorioz, Lehen Karlistaldia piztu zen.

Isabel adingabea zenez, bere ama Maria Kristinak hartu zuen erregeordetza. Tronuari eusteko, Maria Kristinak liberalen babesa bilatu behar izan zuen. Horrela gauzatu zen Espainian Antzinako Erregimenetik Sistema Liberalerako trantsizioa: monarkia absolutua eta gizarte estamentala desegin ziren, eta burgesia jabedunak hartu zuen aginte politiko eta ekonomikoa.

Liberalak bitan banatu ziren:

• Moderatuak: Erreforma motelagoen eta erregeari botere gehiago ematearen aldekoak.
• Aurrerakoiak: Erreforma sakonen, subiranotasun nazionalaren eta erregearen boterea mugatzearen aldekoak.

Adingabetasunaren etapak (1833-1843): Maria Kristinaren erregeordetza (1833-1840) eta Baldomero Espartero jeneral aurrerakoiaren erregeordetza (1840-1843).

Lehen Karlistaldia (1833-1840)

Absolutisten eta liberalen arteko talkak gerra zibila eragin zuen:

• Karlistak: Karlos Maria Isidroren inguruan bildu ziren; absolutismoa, gizarte tradizionala, erlijioa eta foruak defendatzen zituzten (nekazariak, elizjendea eta noblezia txikia nagusiki).
• Liberalak (isabelinoak): Maria Kristina eta Isabelen aldekoak; gobernu konstituzionala, askatasun ekonomikoa eta gizarte zibila bultzatzen zituzten (burgesia, ilustratuak eta hiri-sektoreak).

Euskal Herrian gerrak eragin handia izan zuen, foruen defentsa karlismoari lotuta geratu baitzen liberalismoaren printzipio zentralisten aurrean. Zazpi urteren ondoren, Zumalakarregi jenerala Bilboko setioan hil ondoren, karlistek gerra galdu zuten eta Bergarako Hitzarmenaren bidez (Espartero eta Marotoren artean) bakea sinatu zen 1839an.

7. Testu-Iruzkin Historikoak

Mendizabalen Desamortizazioa (1836)

Kokapena: Juan Álvarez Mendizabal Ogasun ministro eta gobernuburu aurrerakoiak 1836an aldarrikatutako Desamortizazio Dekretuaren hitzaurrea da. Testu historiko juridikoa da eta helburu sozio-ekonomikoa du. Erregeordeari (Maria Kristina) zuzenduta dago, baina baita espainiar gizarte osoari ere. Madrilgo Gazetan argitaratu zen 1836ko otsailaren 21ean, Lehen Karlistaldian zehar.

Analisia: Mendizabalek Maria Kristinari desamortizazio-dekretua sinatzeko baimena eskatzen dio, honako arrazoiak argudiatuz:

• Arrazoi fiskalak: Nazio-zorra murriztea eta atzerrian finantza-sinesgarritasuna lortzea.
• Arrazoi ekonomikoak: Elizaren esku hilak merkaturatzea, lurren ekoizpena handitzea eta merkataritza suspertzea.
• Arrazoi sozialak: Jabe berrien geruza bat sortzea.
• Arrazoi politikoak: Burgesia liberala Isabel II.aren tronuarekin eta kausa liberalarekin estuki lotzea.

Testuingurua eta Balorazioa: Karlistaldiaren gastu handiei aurre egiteko premia zegoen. Klero erregularraren ondasunak konfiskatu eta enkante publikoan saldu ziren. Helburu fiskala partzialki bete zen, baina lurrak sail handitan saldu zirenez aberatsenek erosi zituzten; ondorioz, ez zen sortu nekazari txikien geruzarik eta nekazaritza-egitura arkaikoak bere horretan iraun zuen. Elizarekiko harremanak erabat eten ziren 1851ko Konkordatura arte.

1855eko Burdinbideen Lege Orokorra

Kokapena: Francisco de Luxán Sustapen ministroak proposatutako eta Gorteek Biurteko Aurrerakoian (1854-1856) onartutako testu juridiko eta ekonomikoa da. Madrilgo Gazetan argitaratu zen 1855eko ekainaren 6an.

Analisia: Legearen helburu nagusia Espainian trenbide-sarearen eraikuntza sustatzea da. Puntu nagusiak hauek dira:

• Estatuak eraikuntzaren ikuskaritza gordetzen du, baina ekimen pribatuaren eta atzerriko konpainien esku uzten du lana.
• Pizgarri handiak eskaintzen zaizkie inbertitzaileei: dirulaguntzak, berme juridikoak, lurrak desjabetzeko erraztasunak eta materialak inportatzeko aduana-zergen salbuespena.
• Errailen arteko zabalera 1,67 metrokoa (garai hartan metro eta 80 zentimetro inguruko neurri zaharretan adierazia) ezarri zen; erabaki honek Europako trenbide-saretik isolatu zuen Espainia.

Eragina: Legeari esker kilometro ugari eraiki ziren azkar (1866ko finantza-krisira arte), baina atzerriko materialen inportazio masiboak Espainiako siderurgia garatzea eragotzi zuen; gainera, Madril ardatz zuen sare erradialak merkatuaren benetako integrazioa oztopatu zuen.

Pertsiarren Manifestua (1814)

Kokapena: Cadizko Gorteetako 69 diputatu absolutistak Fernando VII.ari zuzendutako manifestu politikoa da, 1814ko apirilaren 12an Madrilen datatua, behin Independentzia Gerra amaitu eta erregea itzuli zenean.

Analisia: Testuak Cadizko Gorteen legedia eta 1812ko Konstituzioa baliorik gabe uztea eskatzen du. Argudio nagusiak hauek dira:

• Antzinako pertsiarren ohitura aipatzen da sarreran, erregearen sei urteko gatibutasuna eta liberalismoaren aldia anarkia-arau gisa deskribatuz.
• Monarkia absolutua jatorri jainkotiarreko gobernu legitimotzat jotzen da, arrazoiaren eta adimenaren emaitza gisa aurkeztua.
• Cadizko dekretuak bertan behera utzi eta Antzinako Erregimeneko gorte tradizionalak berrezartzea eskatzen da.

Ondorioak: Fernando VII.ak agiri hau erabili zuen estatu-kolpe absolutista legitimatzeko, 1814ko maiatzeko Valentziako Dekretuaren bidez konstituzioa deuseztatuz eta liberalen aurkako jazarpen gogorra abiatuz.