Espainiako Bigarren Errepublika, Gerra Zibila eta II. Mundu Gerra

1. Biurteko Erreformista (1931-1933)

Abiapuntua: Lehen fasean, errepublikanoek eta sozialistek koalizio-gobernua eratu zuten, Manuel Azaña gobernuburu zela.

Erreformak

Bigarren Errepublikako gobernu egonkorrena izan zen eta Konstituzioan jasotako erreforma nagusiak gauzatu zituen:

• Autonomiak: Kataluniako Autonomia Estatutua 1932an onartu zen, Generalitata berrezarriz. Euskadiko eta Galiziako estatutuen tramiteak abiatu ziren.
• Armada: Agintari militarrek Errepublikari leialtasuna agindu behar zioten eta Erasorako Guardia sortu zen.
• Nekazaritza: Lurraren banaketa berriari ekin zitzaion latifundioetan.
• Hezkuntza: 10.000 eskola baino gehiago eraiki ziren eta irakasleen prestakuntza hobetu zen.
• Erlijioa: Eliza eta Estatuaren banaketa, ezkontza zibila, dibortzioa eta jesuiten kanporatzea.
• Erreforma sozialak: Lan-baldintzak, soldatak eta aseguru sozialak hobetu ziren (erretiro-asegurua, greba-eskubidea).

2. Gerra Zibilaren etapak Euskal Herrian

Gerra Zibilak hiru etapa nagusi izan zituen euskal lurraldean:

Euskal lurraldearen banaketa

Nafarroa eta Araba altxamendu frankistaren alde geratu ziren; Bizkaia eta Gipuzkoa, berriz, errepublikanoen alde.

Gerra Gipuzkoan

Frankisten konkista azkarra izan zen. Fronte Popularraren aginte-ezak eta milizien desantolakuntzak, euskal paisaiarekin batera, lubaki-gerra eragin zuten.

Gerra Bizkaian

Eusko Jaurlaritzak Burdinazko Gerrikoa eraiki zuen. 1937an, Kondor Legioaren eta Italiako Brigadaren laguntzarekin, bonbardaketa masiboak jasan zituzten (Gernika eta Durango). Bilbo 1937ko ekainaren 19an erori zen eta, ondoren, Santoñako Ituna sinatu zen.

3. Mundu Gerra berriaren faktoreak

1929ko krisiaren ondoren, Bigarren Mundu Gerra eragin zuten faktoreak hauek izan ziren:

• Bake hitzarmenak: Lehen Mundu Gerrako klausula gogorrek (Versailles) umiliazioa eta nazionalismoa piztu zituzten.
• Depresio Handia: Krisi ekonomikoak pobretzea eta protekzionismoa ekarri zituen.
• Erregimen faxisten gorakada: Alemanian eta Italian diktadura totalitarioak ezarri ziren.
• Militarismoa eta berrarmatzea: Hedapen inperialistaren aldeko politika eta armagintzaren hazkundea.
• Kanpo-politika oldarkorra: Nazioarteko esparrua (Nazioen Elkartea) hausteko saiakera eta arma berrien probak.