Espainiako Berrezarkuntza (1874-1923): Gakoak eta Krisiak

Berrezarkuntza Hastea (1874)

1874an, Borboitarren dinastia berrezarri zen. Alfontso XII.ak tronua hartu zuen Pavía jeneralaren estatu-kolpeari esker. Cánovas gobernuburu izendatu zuten. Alfontso heldu zenean, Hirugarren Karlistaldia eta Kubako auziarekin amaitu zen. Cánovasen helburua Berrezarkuntza (erregimen liberal moderatua) ezartzea zen.

1876ko Konstituzioa: Ezaugarri Nagusiak

1876an, Gorteek Konstituzio berria prestatu zuten, sufragio unibertsalaren bidez hautatuta. Konstituzio hau, laburra izan arren, denboran gehien iraun zuena izan zen, Primo de Riveraren diktadura arte.

• Bi ganberako sistema ezarri zen, botere gehiena Erregeari emanez.
• Erlijio ofiziala Katolikoa, Apostolikoa eta Erromatarra zen. Beste erlijioak ere baimentzen ziren, baina ez zeremonia publikorik.
• Botere legegilea Gorteena zen.
• Monarkak botere betearazlea zuen, eta botere judiziala hautatutako auzitegiek.

Txandakatze Politikoa (Turnismoa) eta Kazikismoa

Honi esker, Cánovasek nahi zuen sistema politiko berria ezarri zen: Txandakatze Politikoa (*Turnismoa*). Sistema hau bipartidismoan oinarritzen zen, zehazki, alderdi handien txandakatzean. Alderdi nagusiak Kontserbadorea eta Liberala ziren, burges garrantzitsuen hautesleria babesten zutenak.

Bi alderdi hauen buruak hauek ziren: Kontserbadoreena, Cánovas; Liberalena, Sagasta. Gobernuaren txandakatzea hauteskunde faltsutzeen bidez ziurtatzen zen, Kazikismoaren bidez. Kazikeek aginteak kontrolatzen zituzten, eta Gobernuari esker ia ziurtatuta zegoen nork irabaziko zuen.

Oposizio Politiko eta Soziala

Sistema honek oposizio ugari sortu zituen:

• Errepublikanoak: Karlistez gain, errepublikanoak hiru taldetan banatzen ziren: kontserbadoreak, erreformistak eta iraultzaileak.
• Langile Mugimendua: Sozialismoa eta anarkismoa agertu ziren, biek sistemarekin amaitzea helburu zutelarik. Anarkistek edozein metodo erabiltzen zuten helburua lortzeko; sozialistek metodo baketsuak hobesten zituzten.
• Nazionalismoak: Nazionalismoa penintsulako hainbat lekutan sortu zen: Katalunian (I. Errepublika berreskuratzeko nahia), Andaluzian, Galizian eta Euskal Herrian (foruen defentsa).

1898ko Hondamendia eta Erregenerazionismoa

1885ean, Alfontso XII.a hil zen. Sistema mantentzeko, bi alderdietako buruek El Pardoko Ituna sinatu zuten, eta Maria Cristinaren erregeordetza hasi zen.

1898an, Kubako Gerrak arazo handiak eragin zizkion Espainiari, koloniak independentzia bilatzen baitzuen. AEBek gerra deklaratu zioten Espainiari. Espainiak gerra galdu zuen, eta Pariseko Bakearen bidez Kuba, Filipinak, Puerto Rico eta Guam lurraldeak galdu zituen.

Egoera berrikusita, Joaquín Costak kazikismoarekin amaitzeko eta benetako demokrazia ezartzeko ideia sustatu zuen bere liburuan. Nazionalismoek indarra hartu zuten une honetan. Kolonien galerak Erregenerazionismoa ekarri zuen Espainiara.

Alfontso XIII.a eta Lider Berriak (1902-1914)

1902an, Alfontso XIII.ak hartu zuen tronua, eta ezarrita zegoen sistema hobetzen saiatu zen. Cánovas hil zen, eta Sagasta hiltzear zegoen. Haien ordez, alderdi kontserbadorean Maura sartu zen, eta liberalean Canalejas.

1909an, Aste Tragikoa (Bartzelonan) gertatu zen, eta altxamendu horien ondorioz Maurak dimititu zuen. Orduan, Canalejas karguaz jabetu zen, eta hainbat erreforma egin ondoren, 1912an hil zuten.

Bi urte geroago, I. Mundu Gerra hasi zen, eta Espainiak posizio neutrala hartu zuen dekretu bidez. Neutraltasunak klase arteko desorekak eragin zituen.

1917ko Krisia: Hiru Fronteak

Neutraltasunak ondorio larri bat izan zuen: 1917ko Krisia. Krisi honek hiru arlotan izan zuen eragina:

• Militarrak: Defentsako Batzordeak sortu ziren.
• Burgesia: Parlamentarien Biltzarra eratu zen.
• Proletariotza: Greba orokorrak antolatu ziren, batez ere Valentzian.

Annualeko Hondamendia eta Berrezarkuntzaren Amaiera

Ezegonkortasuna handituz joan zen. Horrez gain, 1921ean Marokon izandako porrot kolonialaren ondorioz, herriak armadaren eta Erregearen aurka egin zuen. Sistemaren ezegonkortasuna nabaria zen. Arazo honek Annualeko Hondamendia ekarri zuen, non 14.000 soldadu baino gehiago hil ziren eta Defentsako Batzorde militarrak desegin ziren.

Urtebete geroago, Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen (erregearen baimenarekin), eta horrela amaitu zen Berrezarkuntzako sistema eta 1876ko Konstituzioa.