Eliza, ETAren sorrera eta kultura frankismoaren garaian
Eliza eta frankismoaren arteko tentsioak
Espainiako Eliza frankismoa kritikatzeko joera hartzen hasi zen, demokrazia eskatzen zuten oposizioko mugimenduak babestuz. 1974an, liskarrak izan ziren gobernuaren eta Antonio Añoveros Bilboko apezpikuaren artean, azken honek Euskal Herriaren kultura-identitatea defendatu zuelako.
1975ean, tentsioak areagotu egin ziren. Paulo VI.a Aita Santuak Francori eskatu zion ezarritako bost heriotza-zigorrak (hiru FRAPekoak eta bi ETAkoak) bertan behera uzteko. Bilboko eta Donostiako gotzainek eskaera bera egin zuten, eta apaiz batzuek, protesta gisa, homilia eman ordez isiltasun minutuak egin zituzten.
ETAren sorrera eta bilakaera
EAJtik gazte talde bat banandu eta EKIN iritzi-taldea sortu zen 1951n. 1959an, ETA (Euskadi ta Askatasuna) eratu zen, Euskal Herriaren autodeterminazioaren eta independentziaren alde.
Ideologia eta eraginak
- Sabino Aranaren independentziaren nahia.
- Maoismoa (Txabi Etxebarrietak sartua) eta marxismoa.
- Hirugarren Munduko iraultzen eragina (Aljeria, Kuba).
Hasieran pintadak eta lehergailuak erabiltzen zituzten, baina denborarekin borroka armatuaren alde egin zuten. 1968an hilketak egiten hasi ziren (Jose Pardines guardia zibila eta Melitón Manzanas komisarioa). Frankismoak, erantzun gisa, errepresioa eta tortura erabili zituen.
Burgosko prozesua eta tentsioaren gailurra
1970eko Burgosko prozesuan, 16 etakide epaitu eta seiri heriotza-zigorra ezarri zieten (gero kommutatu zituzten). Euskal Herri osoan grebak eta protestak izan ziren, eta gobernuak salbuespen-egoerak ezarri zituen. 1968-1975 bitartean, ETAk 43 pertsona hil zituen, tartean Carrero Blanco (1973) eta Rolando kafetegiko atentatuko biktimak (1974). Franco hilzorian zela, 1975eko irailean, gobernuak Txiki eta Otaegi fusilatu zituen.
Kultura-berpizkundea
Garai hartan kultura-berpizkundea eman zen arlo ezberdinetan:
- Euskara: Euskaltzaindiaren suspertzea eta ikastolen sorrera.
- Arte eta literatura: Ez Dok Amairu taldea, Ama Lur filma, eta Gabriel Celaya, Chillida zein Oteizaren ekarpenak.