EH-ko langile mugimendua, nazionalismoa eta EAJ/PNV-ren sorrera 1890-1923

Langileen mugimendua eta nazionalismoa Euskal Herrian (1890-1923)

Sarrera

Langileen mugimenduaren garapena Espainian eta Euskal Herrian bi ideologiaren eraginpean izan zen: anarkismo sozialaren eta marxismoaren, Friedrich Engels eta Karl Marxek bultzatutakoak. Mugimendua Internazional III.aren eraginez zatitu zen. Anarkismoaren sortzaileak Bakunin eta Kropotkin izan ziren, eta gizakiaren askatasuna definitu zuten.

Berdintasuna klase- eta estatu gabeko gizartean lortzen zela pentsatzen zuten, iraultzako borrokaren bidez. Langileak nazioarteko mailan batzea aldarrikatzen zuten.

Ezberdintasunak:

• Marxistek langile-alderdi bat sortu nahi zuten.
• Anarkistek, aldiz, alderdien kontra zeuden: iraultza espontaneoa eta etengabea, ekintza terrorista eta grebak defendatzen zituzten.
• Marxistek proletariotzaren diktadura sozialista inposatu nahi zuten.
• Anarkistek komuna autogestionatua eta federazio libreak nahi zituzten.

Langileen mugimendua Euskal Herrian

Industrializazioak eta immigrazioak Euskal Herriko egitura sozioekonomikoa aldatu zuten.

• Facundo Perezaguak lehen elkarte sozialista sortu zuen 1890ean, greba arrakastatsu baten ondoren.
• 1891n Manuel Ortes "Bilbotarra" Estatuko lehen zinegotzi sozialista izan zen.
• Mendearen amaieran sindikalismo sozialistak indarra hartu zuen Donostian, Eibarren eta Bizkaian.
• Euskal sozialismoak erradikaltasuna ezaugarri zuen. Meatzaritzan lana erraza eskuratzen zen, eta horrek mugimendua bultzatu zuen.
• 1910ean Bizkaiko meatzariek greba egin zuten lan-orduak murriztearen alde, eta sindikalismo berria indartu zen.
• 1911n ELA/STV sindikatu nazionalista sortu zen.
• 1914an Indalecio Prietok Perezagua ordezkatu zuen, moderazioa ekarriz. Bizkaiko sozialistek errepublikarekin bat egin eta greba orokorra alde batera utzi zuten.
• 1917ko CNT eta UGTren greba porrot egin zuen. Prietok sindikalismo moderatuaren bidea jarraitzea erabaki zuen.
• 1918-1920 urteetan inflazioa, Iraultza Bolxebikearen arrakasta eta Europako giro iraultzailea langileen mugimenduaren garapena ekarri zuten. UGTk moderazioa aprobetxatzen saiatu zen. Komunistak Perezaguaren buruzagipean PCE alderdia sortu zuten 1921ean.
• Euskal Herria I. Mundu Gerran neutral mantendu zen, eta horrek merkataritzarako aukerak eman zituen. 1921eko krisiak, ordea, egoera larriagotu zuen.

Sarrera: liberalismoa eta estatu unitarioa

Liberal espainiarrek estatu unitario eredua sortu nahi zuten, lurralde banaketa desegituz. Espainian, ordea, estatua gaizki komunikatuta zegoen, eta eskualdeen arteko sarea eta burgesia erregionala desberdin banatuta zeuden.

Euskal nazionalismoa

Argumentu nazionalistek abiapuntu gisa Euskal Herria nazioa dela defendatzen zuten. Ondorioz, autogobernurako eskubidea dute. Berezitasunak hizkuntza, foruak, kultura eta ohiturak dira. Nazionalista batzuek autonomia baino independentzia eskatzen zuten. Mugimendu hura burgesian oinarritua izan zen: goi burgesia berreraikuntza ekonomikoaren sistemari lotuta zegoen, eta nazionalismora hurbildu zen ekonomian abantailak lortzeko.

Nazionalismoaren sorreran eragileak

1. Foru-abolizioek krisi politikoa sortu zuten. Bi jarrera nagusi sortu ziren: foru-sistema berreskuratu nahi zuten foruzale intransigenteak, eta kontzertu ekonomikoaren aldekoak.
2. Industrializazioak ekarritako immigrazioak Euskal Herriko oinarri etniko, kultural eta erlijiosoa zalantzan jarri zuen, batez ere Bizkaian.

EAJ/PNV sorrera

Sabino Aranaren nazionalismoak erreakzio antikapitalista bat garatu zuen: immigrazioaren kontra eta Euskal Herriko nekazaritza tradizionala mantendu nahi zuen. Bere nazioa arraza, hizkuntza, izaera eta ohiturak foruetan oinarritzen zituen. Lema: "Jaungoikoa eta Lege Zaharra".

Elementu horietan oinarrituta sortu zen EAJ/PNV 1895ean. Zazpi euskal lurraldez osatutako Estatu independentea sortu nahi zuen (Euzkadi), arraza garbiko euskaldunek bakarrik bizi zutena. Estatuaren eredua konfederala izango zen. Integrismo erlijioso katolikoa aldarrikatzen zuen, beste erlijioak eta politika independentea baztertuz.

PNVren bilakaera

Sabinoren nazionalismoa Ramon de la Sota buru zela beste talde batekin bat egin zuen. Burgesia foruzaleek osatua zegoen, kontzertuaren aldekoa. Haien diskurtsoa moderatuagoa zen. EAJk oinarri sozial zabalagoa behar zuen, burgesia modernoa eta industriala barne hartuz.

• 1906an EAJk lehen biltzarra egin zuen, eta 1904an Eusko Gaztedia sortu zen.
• Korronte bakoitzak bere aldizkaria zuen: Euskalduna (Sotaren aldekoak) eta Aberria (Luis Aranaren aldekoak).
• 1916an Luis Arana EAJtik aldendu zen, alderdia Sotaren esku geratu zen, eta PNV izendatu zen. Geroztik, errebindikazio autonomistak nagusitu ziren.
• 1917ko udal-hauteskundeen emaitzek hauteskunde orokorretan parte hartzera bultzatu zuten.
• Lehen Mundu Gerrako goranzko ekonomiak euskal burgesia aberastu zuen.
• 1919ko hauteskundeetan porrot egin zuten.
• 1921ean Gallastegi kanporatu zuten eta Luis Aranarekin EAJ izena berreskuratu zuten. Hau erradikalagoa zen, eta Sabinoren balioak aldarrikatzen zituen.
• 1930ean diktadura amaitu zenean, bi alderdiak EAJ izenpean batu ziren. Sektore azkonfesional eta liberalak Eusko Abertzale Ekintza alderdia sortu zuten.