Clara Campoamor, Fronte Popularra eta Gerra Zibila Euskal Herrian

II. Errepublika eta Emakumeen Eskubideak: Clara Campoamor

Clara Campoamorren Hitzaldiaren Analisia (1931)

Testu hau Clara Campoamor diputatuak Gorte Konstituziogileetan 1931ko irailaren 1ean emandako hitzaldiari buruzkoa da. Campoamorrek emakumeen eskubideak adierazi eta aldarrikatzeko helburu zuela idatzi zen.

• Mota eta Jatorria: Lehen mailako iturria da, idatzi zen une berean bildu baitzen (iturri garaikidea). Egilea bakarra da (Clara Campoamor politikaria).
• Hartzailea: Publikoa da, zehazki Gorteei eta herriari bideratutako idatzia.
• Gaia: Testu politiko-soziala da, emakumeen eskubideen gutxiespena eta gizonekiko jasaten duten mespretxua salatzen baitu.

Hitzaldiaren Ideia Nagusiak

Campoamorrek hainbat ideia adierazi nahi ditu, bi atal nagusitan banatuta:

1. Emakumearen Eskubide Falta: Emakume izateagatik soilik gizonekiko jasaten dituzten desberdintasunak aipatzen ditu, gizaki izateagatik berezko dituzten eskubideak eskatuz.
   • «Printzipio aristoteliko zaharkitua» esaldiarekin, urteetan zehar eman den genero desberdintasuna alde batera uztea dela biderik egokiena dio.
   • Emakumea zuzenbidean (Gorteetan) aritzeko eskaera eta deia egiten du.
2. Konbentzitzeko Ahalegina: Gorte eta gobernuko jendea konbentzitzeko ahalegina egiten du.
   • Eskubide hauek onartuz gero, konstituziorik onena eta libreena dela adierazten du.
   • Espainia lehen herri latindarra izango dela adierazten du, aurrerapen demokratikoaren aitzindari bihurtuz.

Garrantzi Historikoa eta Testuingurua

Testua II. Errepublikaren ezarpen garaian kokatzen da (1931). Garai honetan, Donostiako Ituna sinatu zen behin-behineko gobernua ezartzeko. Hauteskunde orokorren ondoren, Manuel Azaña gobernuburu eta Niceto Alcalá Zamora presidente atera ziren.

Erreforma aurrerakoiak ezarri ziren (erlijio-, nekazaritza- eta hezkuntza-erreformak). Erlijioari garrantzia kentzeak emakumeen eskubideak bultzatzeko bidea erraztu zuen. 1931ko Konstituzioan emakumeen boto-eskubidea onartu zen, nahiz eta Victoria Kent eta Margarita Nelken bezalako ezkerreko kideek aurka egin, emakumeen botoak alderdi kontserbadoreen alde egingo zuelakoan.

Campoamorren lana funtsezkoa izan zen. Hala ere, 1933ko hauteskundeak CEDA eta karlistek irabazi zituzten, eta lege aurrerakoiak kendu zituzten. Testu hau oso garrantzitsua izan zen, emakumeen botoa eta beste hainbat eskubide lortzeko bidea ireki baitzuen. Frankismoaren ezarpenarekin, eskubide horiek guztiak kendu egin ziren.

Fronte Popularraren Garaia (1936)

Fronte Popularraren Sorkuntza eta Kausak

Fronte Popularra Espainiako Bigarren Errepublikaren azken garaian (1936) sortu zen, ezkerreko alderdien batasun politiko gisa. 1936ko otsaileko hauteskundeetan eratu zen, sozialistak, errepublikarrak eta komunistak bilduz, eskuinaren botereari aurre egiteko.

Garai horretara iristeko kausa nagusiak:

• Gizarte eta Ekonomia Gatazkak: Espainia oso zatituta zegoen. Lurren birbanaketak eta lan erreformek eskuindarren aurkakotasuna piztu zuten, gatazka sozialak areagotuz.
• Eskuineko Gobernuaren Erreformen Etenaldia: 1933ko hauteskundeetan eskuineko gobernuak irabazi zuen, eta aurreko urteetako erreformak bertan behera utzi zituen. Horrek ezkerrean ezinegona sortu zuen, eta horren erakusgarri izan zen 1934ko Urriko Iraultza.
• Ezkerreko Indarren Batasuna: Eskuineko gobernuari aurre egiteko, ezkerreko indarrek batasuna bilatu zuten, 1936ko hauteskundeak irabaziz.

Fronte Popularraren Ondorioak

Fronte Popularraren garaipenak tentsio politiko eta sozialak areagotu zituen:

• Gizartearen Erradikalizazioa: Ezkerrak garaipen errepublikar gisa ikusi zuen; eskuinak, berriz, mehatxu iraultzaile gisa. Indarkeria politikoa eta gatazkak ugaritu ziren.
• Estatu-kolpea: Eskuineko sektore kontserbadoreek gobernu berriaren aurkako konspirazioa hasi zuten. Militar matxinoek 1936ko uztailaren 18an estatu-kolpea jo zuten, Espainiako Gerra Zibilari hasiera emanez.
• Erreformak Berrezartzea: Gobernuak preso politikoak askatu eta aurreko erreformak berrezarri zituen. Langileek eta nekazariek lurren okupazioak areagotu zituzten.

Euskal Herria Gerra Zibilean (1936-1939)

Gerra Zibilaren Kausak Euskal Herrian

Euskal Herriko Gerra Zibila hainbat kausaren ondorioz piztu zen. 1931n, Bigarren Errepublika sortu zen, eta Euskal Herrian autonomia lortzeko bidean jarri ziren, baina Estatutua ez zen guztiz garatu 1936ko estatu-kolpea baino lehen.

Gatazkaren aurreko egoera:

• Polarizazio Ideologikoa: Errepublikako ezkerreko indarrek erreformak babestu zituzten. Eskuineko sektoreak, hala nola karlistak eta falangistak, errepublikaren aurka zeuden.
• Langile Mugimenduaren Indarra: Sozialismoak eta anarkismoak indarra hartu zuten, eta 1934ko iraultza sozialistak Euskal Herrian ere eragina izan zuen.
• Aliantza Politikoak: 1936ko estatu-kolpearen ondoren, Euskal Herrian jeltzaleak (EAJ) eta errepublikanoak aliatu ziren, autonomiaren defentsan. Karlistak eta falangistak, berriz, frankismoaren alde borrokatu zuten.

Lehen Eusko Jaurlaritza (1936-1937)

Lehen Eusko Jaurlaritza 1936ko urrian sortu zen, Euskal Autonomia Estatutua onartu ondoren. José Antonio Aguirre izendatu zuten lehendakari. Gobernuak autogobernu politiko eta administratiboa lortu zuen, eta hainbat eskumen hartu zituen (hezkuntza, osasuna, justizia eta ekonomia).

Helburu nagusia euskal kultura eta identitatea babestea izan zen, euskara administrazioan eta eskolan erabiltzea sustatuz.

Gerra Zibilean, Euskal Herria Errepublikaren aldekoa izan zen, baina 1937an frankistek Bilbo hartu zuten, eta Jaurlaritzaren agintea desegin zuten. Gernikako bonbardaketa (1937) gertakari latz eta ikur garrantzitsua izan zen euskal nazionalismoaren historian.

Gerra amaitu ondoren, Aguirre eta gobernuko kideak erbestera joan ziren. Legatu ideologikoak euskal nazionalismoaren sendotzean eragin handia izan zuen, 1979ko Euskal Autonomia Estatutua berreskuratzeko bidean.

Gerra Zibilaren Ondorioak Euskal Herrian

Euskal Herriko Gerra Zibilaren ondorioak sakonak eta anitzak izan ziren, frankismoaren errepresioaren azpian:

1. Errepresio Politikoa: Frankismoaren aurkako ideiak legez kanpo geratu ziren. Errepublikanoak, abertzaleak, jeltzaleak eta langile mugimenduko kideak jazarri eta baztertu egin ziren. Fusilatuak, kartzelatuak eta erbesteratuak izan ziren. Horrek banaketa politiko eta ideologiko sakona sortu zuen.
2. Euskararen eta Euskal Kulturaren Aurkako Erasoak: Frankismoak euskararen erabilera eta identitate abertzalearen adierazpenak murriztu zituen. Euskara debekatu zen ikastetxeetan eta administrazioan. Hala ere, euskara berreskuratzeko ahaleginak 1960ko hamarkadaren amaieran hasi ziren.
3. Autonomia Galera: Euskal Herriko Autonomia Estatutuaren aurrerapenak atzera egin zuten. Euskal instituzioak desegin eta zentralismoa ezarri zen.

Frankismoaren Errepresioa: 1939ko Dekretu-Legea

1939an ezarritako dekretu-lege honek Errepublikaren aldekoen aurkako errepresioa legitimatzen zuen. Testu juridiko hau BOEn argitaratu zen, Espainiako biztanleei zuzendua, baina batez ere Nazionalen alde borrokatu ez zirenei eragin zien. Helburua garaituentzat errukirik ez zela izango argi uztea zen, Franco jeneralaren aginte autoritarioa sendotuz.

Dekretuaren Egitura eta Edukia

Dekretuaren egitura sarrera batek eta hiru artikuluk osatzen dute:

• Sarrera: Hizkuntza oso subjektiboa eta alboratua erabiltzen du, Errepublikaren aldekoei «matxinada gorria» deituz.
• Auzitegiak: Falange eta JONS bezalako indar frankistek osatutako auzitegi judizialen osaera zehazten du, epaiketak errepresio tresna gisa funtzionatuko zutela bermatuz.
• Artikuluak:
  1. Jazarri beharreko pertsonak identifikatzen ditu.
  2. Fronte Popularra osatzen zuten alderdi politikoak legez kanpo uzten ditu.
  3. Errepublikanoen aberastasunak konfiskatzea eta eskubideak kentzea legitimatzen du.

Testuingurua eta Ondorioak

Dekretu hau Gerra Zibilaren eta haren ondorioen testuinguruan ulertu behar da. Errepublikaren porrotak demokraziaren amaiera ekarri zuen, ia lau hamarkadako diktadurari hasiera emanez.

Lege honen garrantzia Frankismoaren errepresioa instituzionalizatzean datza. 1945erako 50.000 exekuzio, 300.000 erbesteratu eta 100.000 preso izanda, Espainia nazioarteko baztertu bihurtu zen, autarkia ekonomikoan murgilduta 1950eko hamarkadaren hasiera arte.