Bizkaiko eta Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoaren deuseztapena

Aztertzen ari garen testua lege-dekretu historiko eta juridikoa da. Egilea Francisco Franco jenerala da eta xede publikoa du, herriari zuzenduta baitago, zehazki Euskadin eta Nafarroan bizi direnei. Boletín Oficial del Estado aldizkarian argitaratu zen 1937ko ekainaren 23an, Burgosen, Gerra Zibilean Bilbo nazionalen esku erori ondoren. Bertan, kontzertu ekonomikoaren deuseztapena azaltzen da.

Kontzertu ekonomikoaren deuseztapenaren arrazoiak

Testuan aipatzen den bezala, Gipuzkoa eta Bizkaiko kontzertu ekonomikoa —hots, zerga eta finantza harremanak antolatzeko ahalmena— deuseztatu zen, gerran leialak ez izateagatik. Kontzertu ekonomikoa pribilegiotzat jotzen zen eta, nazioaren aurka egitearen ondorioz, egitura ekonomikoa beste lurralde batzuekin parekatu zen. Arabako eta Nafarroako Ley Pactada mantendu egin zen, leialak izateagatik.

Gerra Zibilaren testuinguru politikoa

Testu honen arrazoiak ulertzeko, denboran atzera egin behar da:

• Fronte Popularra: 1936ko hauteskundeak irabazi zituen koalizioa.
• Egoera kaotikoa: CEDAk gelditutako aldaketak martxan jarri ziren, grebak eta lantegien itxierak eraginez.
• Estatu kolpea: Sanjurjo jeneralak, Mola jeneralak eta Francok 1936ko uztailaren 17an estatu kolpea antolatu zuten, Gerra Zibilaren hasiera ekarriz.

Euskal Herria gatazkan: Araba, Nafarroa, Gipuzkoa eta Bizkaia

Espainia bi zatitan banatu zen: nazionalak (eskuindarrak, karlistak, italiar eta alemaniarren babesarekin) eta errepublikaren aldekoak (sozialistak, langile mugimenduak eta Sobietar Batasunaren babesa). Euskal Herrian egoera desberdina izan zen:

• Araba eta Nafarroa: Matxinatuen alde altxatu ziren.
• Gipuzkoa eta Bizkaia: Errepublikaren alde mantendu ziren.

Gipuzkoaren erorketa eta Bizkaiko defentsa

Gipuzkoa izan zen erortzen lehena, Mola jeneralaren erasoen ondorioz. 1936ko autonomia estatutua ezin izan zen bertan aplikatu. Bizkaian, aldiz, Bizkaiko Defentsa Batzarra eratu zen Jose Antonio Agirrerekin, eta Eusko Gudarostea sortu zuten. Bilboko "burdin gerrikoak" defentsa gogortu zuen, baina azkenean, 1937ko ekainean, Bilbo erori egin zen.

Ondorioak eta errepresioa

Gerra galtzearen ondorioak latzak izan ziren: erbesteratzea, errepresioa, euskal instituzioen deuseztapena eta euskararen debekua. Testuak argi uzten du nola erabili zen kontzertu ekonomikoaren auzia zigor gisa Bizkaia eta Gipuzkoarentzat, Araba eta Nafarroako leialtasuna saritzen zen bitartean.