Bienio Negro eta Bigarren Errepublikako gertakari nagusiak (1933-1936)

Bienio Negro, Bienio de derechas edo Bienio radical-cedista ere deitua (hauteskundeetan alderdi gehien bozkatua CEDA izan zelako, Gil Robles buru, eta bigarrena Lerrouxen Alderdi Erradikala). Bigarren Errepublikaren bigarren aldia izan zen, 1933ko azaroaren eta 1936ko otsailaren artean. Ezkerrak hala izendatu zuen, eskuin erradikal-zedistako gobernuek hartutako neurri berrikuntzaleen eta kontserbadoreen ondorioz, eta, hala, errepublikaren lehen bienioko lege erreformisten zati handi bat geldiarazi zuten (lan eta gizarte legeria, lurreko erreforma, politika erlijiosoa, autonomikoa, etab.). Gainera, 1934ko urriko iraultzan parte hartu zutenen aurka errepresio gogorra egin zuten.

Confederación Española de Derechas Autónomas (Eskuineko Autonomia Espainiar Konfederazioa) siglak, 1933an José María Gil Robles-ek sortutako alderdi kontserbadore eta katoliko koalizioa. Kontrarrevolutzionario eta antimarxista gisa definitzen zen, erlijio katolikoaren, familiaren eta jabetzaren defendatzaile, eta 1931ko Konstituzioa kristau doktrina politiko eta sozialen printzipioetara egokitzeko berrikuspena eskatzen zuen. Herri katoliko masak mobilizatu zituen, sistemarekiko men egitea modu anbiguan adierazi zuen eta gobernu-forma (errepublika edo monarkia) inoiz argi ez zuen zehaztu. 1934 eta 1935 artean Errepublikako Gobernuaren parte izan zen, Alderdi Erradikalarekin koalizioan.

Federación Anarquista Ibérica (Iberiar Federazio Anarkista) siglak, 1927an, Primo de Riveraren diktaduran, lurpean sortutako talde anarkista ertainen erakundea, iraultza-matxinadaren aldekoa. CNT (Confederación Nacional del Trabajo) sindikatua kontrolatu, zuzendu eta anarkista muturrekoen helburuetara bideratzea bilatu zuen, sindikato indartsu baten sendotzearen aldekoen (anarkosindikalisten) kontra, komunismo libertarioaren ezarpena defendatuz. Iraultzaile muturreko talde txikietan antolatuta zegoen. Bigarren Errepublikan CNTren barruan nagusitzea lortu zuen, jarraitzaile asko izanik, eta «Estatuaren aurkako gerra irekia» jarrera hartuz errepublikako erregimena ahuldu zuen. Gerra Zibilean botere handia lortu zuen eta gerra eta iraultza uztartzearen aldekoa zen. CNT-FAI konbinazioak bultzatuta, 1933ko urtarriletik aurrera matxinada anarkista bat garatu zen, gizarte iraultza helburu zuena. Bere gertakaririk tragikoena Casas Viejas-ko (Cádiz) sarraskia izan zen, non biztanleek libertarioa proklamatu zuten eta gobernuak gogor errepresiatu zituen, errepublikano-sozialisten koalizioa ahuldu zuela.

1936ko urtarrilean sortutako hauteskunde koalizioa, lan alderdi nagusiek (sozialistak eta komunistak) eta ezkerreko errepublikanoek osatua. 1934ko urriko gertakarien ondorioz preso zeudenentzako amnistia orokorra eta lehen bienioko politika erreformistaren berreskurapena defendatzen zuen programa moderatua zuen. 1936ko otsaileko hauteskundeak irabazi ostean, Azaña eta Casares Quiroga-k buru zituzten ezkerreko errepublikano gobernuen politika erreformistaren euskarri izan zen. Erreformak azkar aplikatu arren, sindikatu eta lan alderdiek premia handiagoa exijitu zuten, eta horrek gobernuaren barne krisia eragin zuen, Falange bezalako eskuin muturreko alderdien gorakadarekin batera. Eskuin taldeek ordena publikoaren arazoa erabili zuten errepublikako erregimena desprestigiatzeko.

1930eko abuztuan Donostian, tendentzia desberdinetako alderdi errepublikano, katalanista eta sozialistetako pertsonaia ordezkarien artean lortutako akordioa. Primo de Riveraren diktadurari babesa eman ostean desprestigiatuta zegoen monarkiari gobernu alternatiba bat eskaintzeko konpromisoa hartu zuten. Helburu nagusia errepublika demokratiko eta parlamentario bat ezartzea zen, Konstituzio berri eta askatasun politiko eta erlijiosoekin, eta Katalunia, Galizia eta Euskal probintzien autonomia aitortzea. Gainera, errege Alfonso XIIIren monarkia botatzeko militar errepublikanoen laguntzarekin altxamendu bat koordinatzeko iraultza-batzorde bat osatu zuten.

1932ko abuztuaren 10ean, Sanjurjo jeneralaren buruzagitzapean, Sevillan Bigarren Errepublikaren aurka egindako estatu kolpe huts egin bat. Altxamendu militar hau zenbait militar, monarkiko eta andaluziar latifundista batzuen laguntza zuen. Gobernuak kontrolatu zuen, eta parte hartzaileak atxilotu eta zigortu egin zituzten. (Sanjurjo, huts egindako altxamenduaren buruzagia, epaitu eta heriotzara kondenatu zuten, baina gobernu errepublikanoak ez zuen Primo diktaduraren jarduera errepikatu nahi Jacako altxatuekin, eta kondena kartzela perpetuoan konmutatu zuten.) 1933ko azaroko hauteskundeen ondoren, eskuin erradikal-zedistako koalizioak irabazi zuenean, Lerrouxen buruzagitzapean gobernu berria osatu zen; honek Sanjurjori amnistia eman zion, eta hura Estorilera erbesteratu zen.