Berrezarkuntzaren krisia, industrializazioa eta mugimendu sozialak

Berrezarkuntzaren krisia (1902-1923)

Alfonso XIII.aren erregealdiko lehen aldian (1902-1923) Berrezarkuntzako erregimenaren dekadentzia begi-bistakoa izan zen. Bi alderdi nagusietan gero eta zatiketa handiagoa zegoen, barne-gatazka asko eta lider historikoen desagerpena zirela medio. Erreforma saio guztiek porrot egin zuten.

Jauntxokeria ahulduz joan zen bitartean, oposizioak gora egin zuen, batez ere hiriguneetan. Marokoko arazo kolonialek eta militarren ekintza errepresiboek prestigio eskasa areagotu zuten. 1909ko Aste Tragikoa, Bartzelona aldean gertatua, horren adibide argia izan zen.

Sistemaren suntsipena eta diktadura

1917tik aurrera sistemaren suntsipena azkartu zen. Urte hartan hiru protesta nagusi gertatu ziren:

• Langile-mugimenduaren greba bat.
• Militarren protesta (Defentsa Batzordeak).
• Oposizioko alderdien protesta (Parlamentarien Biltzarra).

1921eko Annualgo sarraskiak giro politikoa gaiztotu zuen. Azkenik, 1923an, Miguel Primo de Riverak estatu kolpea eman zuen, erregearen eta oligarkiaren babesarekin, ordura arteko antolamendu politikoa abolituz.

Euskal industrializazioa eta gizarte aldaketak

Errestaurazio garaian hazkunde industrial nabarmena izan zen, burdinaren erauzketari eta esportazioari esker. Siderurgia izan zen motor nagusia, Britainia Handiko teknologia eta ikatzaren inportazioarekin.

Enpresen kontzentrazioa eta finantzak

Denborarekin, enpresen kontzentrazioa areagotu zen; adibidez, Altos Hornos de Vizcaya sortu zen. Euskal burgesia ontzigintzan, industria elektrikoan eta sektore finantzarioan (Banco Bilbao, Banco de Vizcaya) inbertitzen hasi zen.

Industrializazioarekin batera, gizarte kapitalista finkatu zen. Lantegietan eta meategietan bizi-baldintza gogorrak pairatzen zituen langile-klasea sortu zen, etorkin askoz osatua, eta horrek langile-mugimenduaren sorrera ekarri zuen.

Pentsaera kritikoa eta sozialismoa

Kapitalismoak burgesiarentzat onura ekarri zuen arren, langileentzat baldintza kaltegarriak ekarri zituen. Horren aurrean, pentsalari batzuek sistema alternatiboak proposatu zituzten, sozialismoarekin lotuta.

Sozialismoaren helburuak eta ildo nagusiak

Sozialistek bi helburu nagusi zituzten:

• Berdintasun soziala eta aberastasunaren banaketa kolektiboa.
• Ekoizpen-baliabideen jabetza kolektiboa.

Bi ildo nagusi nabarmendu ziren: anarkistak eta marxistak.

Anarkismoa

Anarkismoak hierarkia guztiak arbuiatzen ditu eta Estaturik gabeko gizarte sozialista du helburu. Espainian joera nagusia izan zen 1936ko Gerra arte, Lanaren Konfederazio Nazionala (CNT, 1910) sindikatuaren bidez.

Nazionalismoak

Nazionalismoa herri batean nazio-kontzientzia indartzen duen mugimendua da. Bi mota bereizi behar dira:

• Estatu propioa dutenak: Kontzientzia nazionala indartzen dute batasuna bermatzeko.
• Estatua sortu nahi dutenak: Herrien burujabetza eta kultura bereko lurraldeen batasun politikoa defendatzen dituzte.