Aristotelesen filosofia: naturaleza, hilemorfismoa, teleologia eta etika

Aristotelesen filosofia: naturaleza, hilemorfismoa eta teleologia

Aristoteles Platonen ikaslea izan zen Akademian. Hasiera batean haren doktrinak onartu zituen, baina Platonen heriotzaren ondoren bere akademia propioa sortu zuen eta Platonen ideiak kritikatu zituen. Kritika nagusia errealitatea bi mundu bereizitan banatzeari egin zion, Aristotelesentzat errealitate bakarra baitago: natura. Platonen ideiek ez zuten mugimendua azaltzeko balio.

Natura

Fisika naturaren zientzia da, eta natura norbanako izakiez osatuta dago. Aristotelesek izaki artifizialak eta naturalak bereizten ditu. Izaki naturalek mugimendu joera dute, eta garatzen dira beren izatea lortu arte. Aristotelesentzat aldaketa ezinbestekoa da, izaki naturalek aldaketaren bidez beren izate osoa lortzen baitute.

Hilemorfismoa

Aristotelesek galdetzen du zer den benetan errealena. Haren erantzuna: substantzia. Edozein aldaketa naturalen azpian substantzia bat dagoelako, substantzia hori iraunkorra baita. Substantzia lehen (naturan behatzen dugun izaki indibidual oro, materiaz –aldakorra– eta formaz –aldaezina– osatua) edo predikagarri izan daiteke.

Platonek bi mundu bereizi zituen; Aristotelesek, berriz, bat egiten ditu materia eta formaz osatutako konposatu batean, bietako batek ere ez baitu bere kabuz bizirik iraun. Aristotelesentzat benetan existitzen diren bakarrak lehen substantziak dira.

Teleologia

Naturan aldaketa eta mugimendua existitzen dira, eta aldaketa hori azidentala edo substantziala izan daiteke. Aristotelesentzat mugimendua ser eta no ser artean garatzen den prozesua da: oraindik ez dena eta izaten ari dena. Materia eta formaz osatutako lehen substantzia bat beste zerbait bihurtzen da forma aldatzen duelako. Prozesu hori forma zehatz baten pribazioarekin hasi eta forma berri baten lorpenera doa, lehen materia beti mantenduz.

Mugimenduaren lau kausa daude: materiala, formala, eraginkorra eta finala. Aristotelesek kausa finala nabarmentzen du, izaki oro helburu zehatz bat betetzera bideratuta dagoelako.

Motor inmobila

Aristotelesek motor inmobilearen teoria planteatzen du. Galdera sortzen da: nola mugi zezakeen lehen motor inmobil batek, mugitu gabe eta mugitu gabe ere? Lehen motorra izaki guztien helburua da; garatzen den izaki orok bere helburua lortzen du. Lehen motorra desira da, gauza guztien helburua, pentsamenduaren pentsamendua.

Etika, birtutea eta zoriontasunaren bilaketa

Aristotelesentzat giza bizitza nagusiki komunitarioa zen, eta bizikidetzarako orientatua; bizikidetzarik gabe, bizitzak ez luke zentzurik. Gizakia, batez ere, izaki arrazional eta soziala da. Aristoteles eta Platon bat datoz: biek uste dute bizitzaren benetako helburua zoriontasuna dela. Aristotelesentzat, ordea, zoriontasuna arrazoiaren bidez bakarrik lor daiteke.

Zoriontasuna eta helburua

Aristotelesek uste du arrazoi oro ondo deritzogun zerbait lortzean oinarritzen dela, hau da, helburu bat lortzean. Ondasun mota asko daude, baina guztiak mundutarrak dira. Ondasun gorena, benetan garrantzitsua dena, zoriontasuna da, eta gainerako ondasunak zoriontasunera iristeko bide dira.

Aristotelesentzat zoriontasuna berezko zerbait da, izaki guztiek nahi baitute. Gizakiaren kasuan, ordea, arrazoia da gainerako izakiengandik bereizten gaituena. Gizakiak zoriontasuna lortuko du arrazoia parte hartzen duten jardueretan egiten dituenean, eta ekintzaren aurretik hausnarketa egiten denean.

Birtutea

Pertsona prudentea, ekintzetan kautela duena, birtutetsua da, zer dagoen ondo eta zer gaizki hausnartuko duelako. Azkenean, ohitura bihurtuko zaio. Birtutea ez da jaiotzean jasotzen, poliki-poliki egiten da, konstantziari esker. Birtutea gure bizitzan zehar hartu eta egiten ditugun erabaki eta ekintzen emaitza da.

Aristotelesentzat birtutea gehiegizkoaren eta gutxiegizkoaren arteko erdi-puntuan dago, eta arrazoiaren bidez lortzen da. Birtuteak ekintza egokiak egitera garamatza: zuhur, arrazional, prudente eta moderatu izanera. Birtutez bizi denak zoriontasuna lortuko du, eta zoriontasuna giza gaitasunen garapen harmoniotsuan bakarrik egon daiteke.