Al-Andalus: Historia, Gizartea eta Kultura Iberiar Penintsulan

Al-Andalusen Historia: Kronologia Nagusia

• 711. urtea: Arabiarrek eta berbereek Iberiar penintsula okupatu zuten. Damaskoko kalifa-herriaren mende geratu zen. Hiru urtetan ia lurralde osoa konkistatu zuten, bisigodoen erresuma ahulduta baitzegoen. Kordoba hiriburu eta gune politiko bihurtu zen.
• 714. urtea: Musulmanek ia Iberiar penintsula osoa konkistatua zuten, iparraldeko lurralde menditsuak izan ezik. Abantaila bat izan zuten: ez zituzten biztanleak islamera bihurtzera behartu, zergen truke beren erlijioa praktikatzeko aukera emanez.
• 755. urtea: Abd ar-Rahman I.a omeiatarra Iberiar penintsulara iritsi eta emirerri independentea aldarrikatu zuen.
• 929. urtea: Abd ar-Rahman III.ak bere burua kalifa izendatu zuen, Kordobako kalifa-herria sortuz. Al-Andalusen goren unea izan zen, bai politikoki, bai kulturalki.
• 1031. urtea: Barne-borrokek (arabiarren, berbereen eta muladien arteko liskarrek) kalifa-herriaren amaiera ekarri zuten.
• XI-XII. mendeak: Kalifa-herria desegin ondoren, taifa erresuma txikiak sortu ziren. Zaragoza, Valentzia, Badajoz, Toledo eta Sevilla bezalako hiriburuek kultura-loraldi handia bizi izan zuten, baina militarki ahulak ziren. Egoera hori kristau erresumek aprobetxatu zuten hedatzeko. Ahultasun horren ondorioz, almorabideek (Marokoko inperioa) Al-Andalus konkistatu zuten.
• XII-XIII. mendeak (1147-1269): Almorabideen inperioa desegin eta bigarren taifak sortu ondoren, almohadeek (Afrikako iparraldeko beste herri bat) Al-Andalus konkistatu zuten. Hiriburua Sevillan ezarri zuten.
• 1492. urtea: Errege-erregina Katolikoek Granadako Erresuma konkistatu zuten, Al-Andalusen amaiera politikoa ekarriz.
• 1609. urtea: Moriskoak (kristaututako musulmanak) Iberiar penintsulatik kanporatu zituzten.

Gizartea Al-Andalusen: Talde Etniko eta Erlijiosoak

Al-Andaluseko gizartearen ezaugarri nagusia aniztasun erlijioso eta etnikoa zen. Biztanleen gehiengoa musulmana zen, baina desberdintasun handiak zeuden taldeen artean:

• Arabiarrak: Ekialdeko familia nobleetatik zetozen, eta pribilegioak zituzten. Boterea eta aberastasuna pilatu zituzten.
• Berbereak: Afrikako iparraldetik iritsitako herri islamiartua zen. Emankortasun gutxieneko lurrak jaso zituzten.
• Muladiak: Konkistaren aurretik Iberiar penintsulan bizi eta islamera bihurtutako kristauen ondorengoak ziren.
• Musulmanak ez zirenak: Beste erlijio batzuetako kideak ziren, eta beren fedea praktikatzeko baimena zuten, zergak ordaintzearen truke. Bi talde nagusi zeuden:
  • Juduak: Merkataritzan, artisautzan, medikuntzan eta maileguetan aritzen ziren. Judutegia zen haien bizitzaren erdigunea, sinagogarekin batera.
  • Mozarabiarrak: Kristautasunari eutsi arren, ohitura arabiarrak hartu zituzten hispaniarrak ziren.

Azken bi talde horiek jazarpen handiagoa jasan zuten almorabideen eta almohadeen inperioen garaian.

Ekonomia: Nekazaritza, Artisautza eta Merkataritza

Al-Andaluseko ekonomiaren oinarria nekazaritza zen: zerealak, mahatsondoa eta olibondoa. Musulmanek ureztatze-teknikak hobetu zituzten, noria erabiliz. Labore berriak ere sartu zituzten, hala nola arroza, alberjinia, zitrikoak eta kotoia.

Hiri musulmanak merkataritza- eta artisautza-gune garrantzitsuak ziren. Ehungintzak indar handia zuen, eta arabiarrek zeta-harraren hazkuntza sartu zuten. Papergintza ere bultzatu zuten. Artisautzan, emakumeek parte hartzen zuten, adibidez, eskuizkribuen kopiak egiten. Urrezko eta zilarrezko txanpon propioak egiten zituzten (dinarra eta dirhama).

Hiriak eta Hiri-bizitzaren Garrantzia

Erromatar Inperioa erori zenean, hiri-bizitzak gainbehera egin zuen Mendebaldean. Al-Andalus, ordea, salbuespena izan zen; han, hiri-bizitza mantentzeaz gain, hazten jarraitu zuen, mundu musulmanarekin zituen harremanei esker. Kordoba, Granada eta Sevilla hiri oparoak izan ziren.

Kultura eta Zientziaren Loraldia

Andalustarrek ekarpen handiak egin zizkioten Europari, besteak beste, zenbaki arabiarrak, astrolabioa eta xakea. Hispanomusulmanak jakintzaren hainbat arlotan nabarmendu ziren, hala nola matematikan, zientzian, zuzenbidean eta historian.

Al-Andaluseko Artea eta Arkitektura

Kalifa-herriaren Artea: Kordobako Meskita

Kalifa-arteak hispaniar arkitekturaren tradizioko elementuak hartu zituen, esaterako, ferra-arkua. Garai horretako eraikinik garrantzitsuena Kordobako meskita da. Bertan, otoitzerako areto zabala, kalifarentzat erreserbatutako maksura eta Korana gordetzeko mihrab delako horma-hobia nabarmentzen dira.

Taifa Erresumen eta Almohadeen Artea

Taifa erresumek defentsarako gotorlekuak eta jauregi oparoak eraiki zituzten, adibidez, Zaragozako Aljaferia jauregia. Almohadeen aldiko arkitekturaren adibiderik onenak Sevillan daude, hala nola Giralda ospetsua.

Dekorazio-arteak

Musulmanak dekorazio-arteen garapenagatik nabarmendu ziren, material aberatsak eta motibo geometriko eta begetal konplexuak erabiliz.

Glosarioa: Al-Andaluseko Gako-hitzak

Al-Andalus:

Musulmanek VIII. mendean Iberiar penintsulan konkistatutako lurraldeari emandako izena.

Almohadeak:

1146. urtean Afrikako iparraldetik Iberiar penintsulara iritsitako herri musulmana.

Almorabideak:

1086. urtean Afrikako iparraldetik Iberiar penintsulara iritsitako inperio musulmana.

Berbereak:

Islama iritsi aurretik Afrikako iparraldean bizi zen herria.

Dinarra:

Musulmanen urrezko txanpona.

Emir:

Emirerriaren burua, botere politiko eta militarra zuena.

Kalifa:

Kalifa-herriaren burua, botere politiko, erlijioso eta militar gorena zuena.

Marka Hispanikoa:

Ekialdeko Pirinioetako lurralde eta konderrien multzoa, 801-802ko kanpainetan sortua, Karlos Handiaren hedakuntza karolingioaren barruan eta Al-Andaluseko lurren aurrean.

Meskita:

Musulmanen gurtza-tokia.

Morisko:

Musulmanen agintea amaitu ondoren Iberiar penintsulan bizitzen jarraitu eta kristau bihurtu ziren musulmanak.

Mozarabiarrak:

Al-Andalusen bizi ziren kristauak. Haien egoerak okerrera egin zuen XI. mendetik aurrera.

Sinagoga:

Juduen gurtza-tokia.

Taifak:

Kalifa-herria amaitu ondoren sortutako erresuma txiki eta independenteak.