Amerikako eta Frantziako Iraultzak: kausak eta ondorioak

Amerikako Iraultza

Erresuma Batua 13 kolonia zituen Amerikako ekialdeko kostaldean. Ekonomia ezberdina zen iparraldean eta hegoaldean:

• Iparraldea: merkataritza eta nekazaritza.
• Hegoaldea: nekazaritza, nagusiki tabakoa.

Erresuma Batua lehengaiak lortu nahi zituen kolonietatik, baina produktuak bertan ez garatuz eta koloniei zergak ezarrita. Kolonoek "zerga ordainketarik ez Londreseko Parlamentuan ordezkaririk gabe" uste zuten.

1773: Tea Act (Londreseko konpainiari tearen monopolioa ematen ziona) sinatu zenean, kolonietan krisi ekonomikoa areagotu zen. Horren ondorioz sortu zen Bostoneko Tea Aldaketa: kolono batzuek bostongo itsas portuan tea ontziak itsasora botatu zituzten, eta horrek independentzia-gerra bultzatu zuen.

1776: Thomas Jefferson-ek Independentzia Adierazpena idatzi zuen, non subiranotasun nazionala, sufragioari eta botere banaketari buruzko printzipioak agertzen ziren. 1776ko uztailaren 4an Estatu Batuak sortu ziren. 1783an gerra amaitu zen (Versailleseko Ituna). 1787an munduko lehen konstituzioa onetsi zen, eta 1789an George Washington izan zen lehen presidentea.

Frantziako Iraultza

Kausak

• Gizartearen nekea: burgesiak botere politikoa eskuratu nahi zuen eta nekazariak bizi ziren bizi-baldintza gogorrak eta zergek kaltetuta zeuden.
• Krisi ekonomikoa: uzta txarrak prezioak igoarazi zituen, Estatuaren gastu handiak zeuden eta pribilegiatuek ez zuten zergarik ordainketa.
• Ilustrazioaren ideien zabalkuntza: berdintasuna eta askatasunaren ideiak hedatu ziren.

Estatu Orokorra eta bozek

Luis XVI-k estamentu guztiak bildu zituen egoerari irtenbideak bilatzeko. Tradizionalki estamentu bakoitzak boto bat zuen (noblezia, kleroa eta hirugarren estamentua), eta horrek hirugarren estamentuaren eta banako ordezkarien haserrea eragin zuen.

Asanblea Nazionala

Hirugarren Estatuak beraien garrantzia azpimarratuz eta benetako ordezkari gisa, Asanblea Nazionala sortu zuten: Pilota Aretoan elkartu eta konstituzioa egin arte ez ziren banatu. Horrela hasi zen Asamblea Konstituziogilea.

Asanblea Konstituzioilea (1789–1791)

1789ko uztailaren 14an paristarrek Bastilla errazotu zuten (erdiko Aroko presondegia eta absolutismoaren ikurra), eta landa eremuetan ere nobleen jauregiak eraso zituzten.

Erreformen artean nabarmendu ziren:

• Feudalismoa eta eskubide feudalak kentzea.
• Giza eta Herritarren Eskubideen Adierazpena (askatasuna, berdintasuna).
• 1791ko Konstituzioa: subiranotasun nazionala, monarkia parlamentarikoa, botere banaketa eta muga batzuk zituen sufragioa (enroldatutako gizonentzat, 25 urte inguruan eta errenta baldintza batzuekin).

Asanblea Legegilea (1791–1792)

Noblezia eta kleroaren pribilegioak galtzeko beldurrez, asko atzerrira egin zuten; Europako monarkiak iraultza mehatxutzat jo zuten (Austria eta Prusia adibidez) eta gatazkak hasi ziren. Iraultzaile erradikalek (jakobinoak) eta sansculottek erreforika sakonagoak nahi zituzten. Monarkak iraultzaren aurka jokatzen zuela ikusita, Tuleriako jauregia eraso zuten eta monarkia kolokan jarri zen, errepublika aldarrikatu arte.

Konbentzio Nazionala

Bi talde nagusi izan ziren: jakobinoak (errepublikano erradikalak) eta girondinoak (moderatuak). Luis XVIri traizioa leporatu zioten eta giljotinatuta hil zuten. Monarkiak lehen koalizioa sortu zuen Frantziaren aurka eta gerra zabaldu zen.

La Vendée eskualdean altxamendu monarkiko eta ultrakatoliko bat gertatu zen. Jakobinoek boterea hartu zuten eta konbentzioa kontrolatu zuten (este girondinoak traizionatu zutela egotzita). Robespierre izan zen jakobinoen buruzagia, eta bere garaian hasi zen Izualdia: askok giljotinatua izan ziren "traidore" izendatuta. Azkenean Robespierre bera ere giljotinatua izan zen.

Direktorioa

Ondoren etorri zen Direktorioa: bost kidek osatutako gobernu-aldia izan zen, diktaduraaren itxuraz baina ahula. Erregezaleek matxinada egin zuten Borboiak tronura itzultzeko asmoz; Napoleonek matxinada zapaldu zuen eta gero Brumaireko kolpearekin boterea hartu zuen.

Kontzulatua

Kontzulatua hiru kontsulek osatu zuten, eta azkenean Napoleon Bonaparte izan zen botere nagusikoa. Napoleonek Frantzia modernizatu zuen hainbat neurri eginez:

• Kode Zibilea (Civil Code).
• Frantziako banka sortu zen.
• Vatikanorekin Konkordatoa sinatu zen (eliza eta estatu harremana arautzeko).
• 1804: Napoleon enperadore izendatu zen.

Napoleonen Inperioa

Napoleonek Europan hedatu nahi izan zuen bere boterea. Hona hemen gertaera nagusiak:

• Itsas borroka batean, Trafalgarreko Guduan, britainiarrek porrot handia eragin zioten.
• Alde berean, Austerlitzeko Guduan garaipen handiak izan zituen (Austriaren kontra), eta Europa gehiena bere esku egon zen une batean.
• Blokeo Kontinentala ezarri zuen Erresuma Batua ahultzeko: kontinente mailako merkataritza itsas bidezko trukearekin debekatu nahi zuten (Portugalen kasuan Napoleonek inbaditu zuen, eta berau ere desegokitzat jo zen).
• Espainia okupatu zuen eta Independentzia Gerrak piztu ziren bertan.
• Errusia inbaditu zuen, baina porrot handia jasan zuen.
• Erresuma Batua, Austria, Prusia eta Errusia elkartu ziren Napoleonen aurka; Leipzigeko Guduan garaitu zuten, eta Napoleonek abdikatu egin zuen eta Elba irletxora erbesteratu zuten.
• Ehundik egunera (Ehun Egunak) bere boterea berreskuratu zuen, baina Waterloo Guduan porrot egin zuen eta Santa Helena uhartean erbesteratu zuten azkenik.

Oharra: Testu honek jatorrizko edukia gordetzen du, baina ortografia eta gramatika akatsak zuzendu dira, egitura hobea eman zaio eta SEOarentzat egokitu da: izenburu eta azpi-izenburuetan gako-hitz nagusiak sartu dira eta gako pasarteak nabarmendu dira.