Alfonso XIII.aren erregealdia eta Primo de Riveraren diktadura

Alfonso XIII.aren erregealdia eta sistemaren krisia

Alfonso XIII.ak zuzenean hartu zuen parte arazo politikoetan (interes ekonomiko pertsonalak Marokon). Txanda-sistemako politikaren kontrako alderdiek —errepublikanoak, sozialistak eta nazionalistak— sistemaren kontra jo zuten, prestigiozko intelektualekin batera. Lan-munduaren aldarrien oihartzuna nabaria zen.

1917ko krisia: Krisi hirukoitza

1917an krisi hirukoitza agertu zen: Defentsarako Juntak (militarrak), Biltzar Parlamentarioa eta greba iraultzaile-politikoa. Primo de Riveraren diktadurak eman zion amaiera sistema ahituari.

Egoera ekonomikoa eta soziala

Politika protekzionisten eragina handia izan zen:

• Nekazaritza: Produkzioa handitu zen eta hirirako emigrazioa sustatu zen.
• Industria: Ikatza garestitu zen; ehungintza, kimika eta burdingintza garatu ziren.
• Merkataritza eta finantzak: Itsas merkataritzak gora egin zuen eta finantzek une oparoa bizi izan zuten.

Sistemaren kritika eta gatazka soziala

1898ko Kubako porrota eta Marokoko gerren ondoren, armada karrera militarra garatzeko aukerarik gabe geratu zen. Sistema politikoaren, parlamentuaren inefikaziaren eta ustelkeria politikoaren kritikak gora egin zuen, langile eta katalanisten mugimenduekin batera.

Bartzelonako Parlamentarioen Biltzarra: Bartzelonako probintziako udaletan Kataluniarentzat autonomia eskatu zen, baina gobernuak ezetz esan zuen.

1917ko greba orokorra: Militarrek gobernuari lagundu zioten greba erreprimitzen. Burgesiak eta errepublikanoek uko egin zioten grebari, iraultza sozialaren beldurrez, eta sindikatuek banatuta jokatu zuten.

Marokoko Gerra eta Annualgo ondorioak

1884-85eko Berlingo Konferentziaz geroztik, Afrika zabalik geratu zen Europako gogo inperialistentzat. 1906ko Algeciraseko Konferentzian, Maroko Espainia eta Frantziaren artean banatu zen. 1909an, Bartzelonako Aste Tragikoa gertatu zen gerraren mobilizazioaren aurka.

1912an, Espainia eta Frantziaren arteko akordio berria sinatu zen. Gerrari buruzko txostena (Picasso Expedientea) egitea eskatu zen Parlamentuan, baina Primo de Riveraren estatu-kolpeak eten zuen eztabaida, monarkiaren erorketa ekiditeko.

Diktadura eta Errepublikaren etorrera

Frantziarrak eta espainiarrak bat eginez, Alhucemas-eko lehorreratzea erabaki zuten; Primo de Riverak berak eman zuen agindua 1925ean. Ondorioz, marokoarrak errenditu ziren, Abd el-Krim frantsesen eskuetan geratu zen eta espainiarrek beren protektoratua sendotu zuten Rifen.

Militar espainiarren artean demokrazia parlamentariaren kontrako mesprezua zabaldu zen. 1923an, Miguel Primo de Riverak estatu-kolpea eman zuen. Diktadura 1930era arte luzatu zen. Ondoren, Berenguer jeneralaren monarkia konstituzionala berreskuratzeko gobernaldiak porrot egin zuen. Sistema 1931n erori zen, eta martxan jarri zen II. Errepublika.