1898ko krisia: Kuba, Filipinak eta erregenerazio ideiak

1868–1878: Kubako gerra eta Zanjóneko bakea

5. 1868–1878ra Kuban gerra izan zen. 1878an Zanjóneko bakea sinatu zen. Partaideak: kubatar matxinatuak eta Martínez Campos jenerala.

1892–1898: Matxinadak, alderdiak eta egitasmoak

1892an José Martík Kubako alderdi iraultzailea sortu zuen (Alderdi Independentista). Filipinetan indigenak matxinatu ziren; 1892an José Rizalek Liga Filipina sortu zuen. 1893an Antonio Maurak kongresuan autonomia-erregimenerako egitasmoa aurkeztu zuen; Liberal fusionistek eta liberal kontserbadoreek baztertuko zuten eta, ondorioz, 1894ean Maura dimititu egin zen.

• Kuban autonomiatik separatismorako bidea egin zen.
• 1895ean Espainiako Kongresuak Kubarako autonomia lege berri bat onartu zuen; independentziaren aldeko matxinadak hasi ziren.
• Gerra gerrilla modukoa izan zen; gerra luzatu egin zen.
• Matxinatuek laguntza material handiagoa izan zuten (AEB).
• 1896tik matxinada Manilan hedatu zen.
• 1897an Cánovasek Valeriano Weyler jenerala bidali zuen Cubara.
• Sagastak estrategia aldatu eta Kubarako bake-politika ezarri zuen autonomia emanda.
• 1898an AEBk USS Maine itsasontzia Kubara bidali zuen (AEB Espainiari ultimatum eman zioten).
• Santiagon AEBen eta espainiar itsasontzien arteko enfrentamendua egon zen.

Pariseko bake-hitzarmena eta ondorioak

Espainiar gobernuak Pariseko bake-hitzarmena sinatu zuen: noiz eta non → 1898ko abenduaren 10ean, Parisen; nortzuk → Espainia eta Amerikako Estatu Batuak. Ondorioa → Espainiak Kuba, Puerto Rico eta Filipinetatik alde egin zuen; hiru lurralde horiek Ipar Amerikako Estatu Batuen kontrolpean eta babespean geratu ziren. Espainiar armada garaitua itzuli zen baldintza tamalgarrietan. Ondorio materialak kolonietan handiak izan ziren eta gobernuari zor handia eragin zitzaion.

Fernández Villaverdek eta Osaguna erreformatu zuten: herritarrek hondamendiaren erantzule izatea armadari leporatu zitzaien. Krisiak ez zuen, ordea, Espainiako politika errotik aldatu.

Krisi ideologikoa eta erregenerazionismoa

Berrezarkuntzako sistemak iraun zuen; mugimendu nazionalistak hauspotu ziren. 1898ko krisia krisi moral eta ideologiko bihurtu zen: porrotek etsipena ekarri zioten espainiar gizarteari eta politikariei, eta Espainiako Inperioaren mitoa hautsi zen. Espainia bigarren mailako potentzia bilakatu zen.

Porrotek ikuspegi berri bat sortu zuten: erregenerazionismoa. Hau zen nagusi:

• Kritika gogorra Errestaurazioaren sistemari.
• Sistema liberala eraberritzea proposatu.
• Oinarrizko gizarte-arazoak konpontzea helburu.
• Sistematik kanpoko mugimendu erregenerazionista sortu zen.

Intelektual nagusiak: Macías Picavea, Lucas Mallada, Joaquín Costa. 98ko belaunaldia ere erreferente bihurtu zen: erregenerazionisten iritziz, Espainia ahul zegoen eta irtenbideak bilatzera deitu ziren. Helburua: "nazioaren erregenerazioa" lortzea; hala, zalantzan jarri zuten espainiar herriaren hobekuntza egiteko gaitasuna eta identifikatu zuten herriaren atzerapenaren eragile nagusia: hezkuntzaren gabezia. Berrezarkuntzako sistema eta haren funtzionamendua kritikatu ziren sakonki.

Laburpena

Laburbilduz, 1868tik 1898ra bitarteko gertakari militarrak eta politikoak (Kuban eta Filipinetan) Espainiaren nazio- eta inperio-posizioaren gainbehera eragin zuten; ondorioz, etorkizuneko erreformak eta ideologia berriak sortu ziren, erregenerazionismoaren bueltan.