1876ko Foruak Abolitzeko Legea: Testuaren Analisia eta Iruzkina

KOKAPENA: 1876ko Foruen Ezabapena

Dokumentu juridiko honetan aztergai daukagun gaia Euskal Foruen ezabapena da. Testua "Gaceta de Madrid"-en argitaratu zen 1876ko uztailaren 25ean, beraz, publikoa da.

Jatorriz, testu historikoa eta gaiari dagokionez politikoa da. Gorteek egina da, beraz, egile kolektiboa du, eta helburu publikoa duen testua da. Alfonso XII.a erregeak eta Cánovas del Castillo ministro kontseiluko presidenteak onartu zuten, Hirugarren Gerra Karlista amaitu ondoren.

Testuaren Analisia

Testuaren ideia nagusia Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako foruen indargabetzea da. Nafarroako foruak jadanik egokituta zeuden, 1841ean Lege Hitzartuaren bitartez.

Artikuluen Laburpena

1. 1. artikulua: Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako biztanle guztiek Konstituzioarekin bat eginez, arma zerbitzura joateko eta norberaren ondasunen proportzioaren arabera estatuko gastuetan laguntzeko beharra islatzen da.
2. 2. artikulua: Armen zerbitzuari buruz sakontzen da: gizonezkoen kupoa aurkezteko betebeharra armadako kintetan eta kasu berezietan.
3. 3. artikulua: Zergen salbuespena abolitzen da: estatuko gastuetan parte hartzeko betebeharra, beste probintziek bezala kontribuzio, errenta eta zerga arrunt eta bereziak ordaintzera zegokion proportzioan.
4. 4. artikulua: Euskal probintziek onartua, Gobernuari baimena eman zion antzinako erregimen foralean beharrezko erreformak egiteko, helburua Euskal probintzien eta nazioaren arteko adostasuna lortzea izanik.

Iruzkina eta Testuinguru Historikoa

Foruen Definizioa eta Garrantzia

Denboraren joanean, lurralde bakoitzeko biztanleek, beren bizitza antolatzeko, usadioak eta ohiturak garatu zituzten, eta lege bihurtu ziren. Usadio eta ohituretatik sortutako lege horiei deritzegu foruak.

Foruek autonomia maila handia eta onura garrantzitsuak ekarri zizkieten euskaldunei, besteak beste:

• Derrigorrezko soldadutza egitetik salbuetsita zeuden biztanleak (lurraldea zuzenean mehatxatuta bazegoen bakarrik parte hartzen zuten).
• Zerga ordaintzetik salbuetsita egoten ziren.

Batzar Nagusia foruen erakunde nagusia zen, eta gai ekonomiko eta judizialak bermatzen zituen. Horrela mantendu ziren kaparetasun unibertsala eta foru baimeneko eskubidea. Hau izan zen Euskal Herriko sistema politiko-ekonomiko forala XIX. mendera arte.

XIX. Mendeko Eztabaida eta Karlistaldiak

XIX. mendean zehar foruei buruzko eztabaida etengabea izan zen, 1876an behin betiko abolitu arte. Karlista eta liberalen arteko borroka Fernando VII.aren heriotzaren ostean hasi zen.

Gerra Karlistetan foruen autonomia maila defendatzen saiatu ziren. Karlisten artean foralistak zeuden (gehienak nekazariak, jauntxo txikiak eta eskulangileak). Foruek lehentasuna ematen zieten, eta liberalek ezarritako erreformek (hala nola desamortizazioek) kalte handia eragin zieten, beren egoera okertuz.

Lehen Gerra Karlista (1833-1839)

Lehen Gerra Karlista 1833 eta 1839 bitartean gertatu zen. Hasieran garaipen karlistak izan arren, Bilboko setioan ez zuten arrakastarik izan, eta bertan zauritu eta hil zen Zumalakarregi, haien burua. Une horretatik aurrera, karlisten gainbehera argi zegoen.

Egoera ikusita, Maroto jeneral karlistak (bakea sinatzearen aldekoa) Bergarako Hitzarmena (1839ko abuztuan) sinatu zuen Espartero jeneral liberalarekin. Marotok Isabel II.a onartu zuen erregina gisa, eta Esparterok, horren ordez, foruak mantentzera konprometitu zen.

Hitzartutakoa aplikatzeko, 1839ko legea (Foruak Konfirmatzeko Legea) atera zen. Honen bitartez, Euskal probintzietako foruak berresten ziren, betiere monarkia konstituzionala kaltetzen ez bazuten. Lege honek foruak aldatzeko edo indargabetzeko bidea zabalik utzi zuen, eta horrela gertatu zen 1841ean, Esparterok erregeordetza hartu zuenean. Liberal moderatuek boterea lortu zutenean, foruak berrezarri zituzten 1844an, baina eskumen gutxiagorekin.

Hirugarren Gerra Karlista (1872-1876)

Foruen arazoa oztopo handia izan zen hainbat hamarkadatan, eta Hirugarren Gerra Karlistaren arrazoietako bat izan zen. Gatazka 1872an hasi zen, Amadeo Savoiakoaren garaian, eta I. Errepublika eta Alfonso XII.aren garaietara luzatu zen.

Batez ere Katalunian, Nafarroan eta Euskal probintzietan izan zuen eragina. Montejurrako garaipen karlista aipatu beharra dago, baina ez zuten hiri garrantzitsurik menperatu. Bilbo konkistatzen saiatu ziren berriro, eta oraingoan ere ez zuten lortu. 1833an gertatu zen bezala, karlistek eremu txiki bat kontrolatu zuten, baina ez zuten nazioarteko onarpenik izan.

1875 aldera, Karlos VII.ak jadanik galduta zuen gerra. Armada liberalek Lizarra konkistatu zuten 1876ko otsailean, eta ondorioz Karlos VII.ak Espainiatik ihes egin zuen.

Gerrak ondorio garrantzitsuak utzi zituen euskal lurraldeetan (okupazio militarra, deportazioak, etab.). Gainera, Espainian, euskal foruen aurkako iritzia nagusitu zen, gatazkak eragin zituen hildakoengatik, batez ere. Hala, Espainiako probintzietako ordezkariak Gorteetara joan ziren euskal foru-erregimena mantentzearen aurka protesta egitera.

1876ko Legea eta Kontzertu Ekonomikoaren Sorrera

Hirugarren Gerra Karlistaren porrotaren ondoren, mendeetan indarrean egondako foru sistema bertan behera geratu zen. Cánovas del Castillok, 1839ko legeak proposatutako “foru-konponbidea” 1876ko Konstituzio berriaren esparruan gauzatzea erabaki zuen.

Cánovasek proposatutako konponbideak hau eskatzen zuen: euskal biztanleek Espainiako Ogasunari eta armadari ekarpenak egitea, Konstituzioaren batasuna bermatze aldera.

Gobernuak (Cánovas del Castillo, Ministroen Kontseiluko presidentea) onartutako 1876ko uztailaren 21eko legearen bidez, foruak deuseztatu ziren.

Lege honek euskal probintziak Estatuko Ogasunari ordaintzera behartzen zituenez, Gobernuak eta diputazioek Kontzertu Ekonomikoaren sistema asmatu zuten, eta 1878ko otsailean sartu zen indarrean. Horrela, autonomia ekonomikoa mantendu zen:

• Diputazioek zergak biltzen zituzten (autonomia administratibo handikoak ziren).
• Estatuari Kupoa ordaindu behar zioten, hau da, diru kopuru jakin bat.

Sistema honek, Euskal oligarkiak ezarritako sistema fiskalak, fortuna handiak eta industrializazioaren garapena ahalbidetu zituen. Lehen Kontzertu Ekonomikoaren arrakastari esker, sistema behin eta berriz berritu zen (1887an, 1894an, etab.), gaur egunera iritsi arte.

Ondorioak eta Garrantzia Historikoa

Legeak ez zituen modu esplizituan foruak indargabetzen, berez salbuespen eta pribilegio fiskal eta militarrak soilik indargabetu zituen, Konstituzioaren batasuna bermatze aldera. Hala ere, “foruak abolitzeko” legetzat interpretatu zen.

Nahiz eta euskal senatariek foruen alde egin, 1876ko uztailaren 21ean onartutako legeak ondorio hauek ekarri zituen:

• Derrigorrezko soldadutza ezarri zuen.
• Gobernadore zibilak ezarri zituen.
• Euskal lurraldeko biztanleak zergak ordaintzera behartu zituen.
• Espainiako Kode Zibila eta Penala aplikatu zituen lurralde horietan.

Handik gutxira (1877), Batzar Nagusiak desegin zituzten, eta haien ordez, Gobernuak izendatutako diputazio probintzialak ezarri zituzten. Legeak foruzaletasunaren metxa piztu zuen, harik eta kolpea arintzea lortu arte, 1878ko otsailaren 28ko dekretuaren bidez onartutako lehen Kontzertu Ekonomikoari esker.

1876ko legearekin amaitu zen foruzaletasun klasikoaren zikloa. Aipatu beharreko beste ondorio garrantzitsu bat da foruen indargabetze honek Euskal Nazionalismoa sorrarazi zuela.